Sögubrot af Árum-Kára
When Christianity was still young in Iceland, a priest named Kári settled at the Selárdalur estate in Arnarfjörður. Despite his holy vows, Kári was a giant of a man with a fierce, ancient temperament. He was notoriously difficult to deal with, dangerous to cross, and earned the formidable nickname Árum-Kári (Oar-Kári).
Directly across the fjord from Kári lived a man named Kolbeinn. The two men fell into a bitter feud, which eventually escalated until Kolbeinn gathered a crew and set sail to attack Kári. However, disaster struck on the journey. Kolbeinn’s ship crashed against a reef—now known as Kolbeinsboði (Kolbeinn's Breaker)—and it was assumed that all hands had drowned.
But when Kári went down to the shore, he found Kolbeinn alive on the beach. A brutal fight broke out. Kári managed to leap onto Kolbeinn's back, grab him by the beard with both hands, and ride the man like a horse up onto the flatlands. He forced Kolbeinn to run in a massive circle until the man collapsed and died. That flat area is still called Kolbeins-skeið (Kolbeinn's Track). Kolbeinn and his washed-up crew were buried in a specific plot in the Selárdalur graveyard, where, years later, gravediggers unearthed massive human bones.
A notorious thief named Herrauður lived to the north and frequently stole livestock without consequence. One night, Kári awoke with a sudden premonition. He roused his shepherd and ordered him to check the slopes where the sheep grazed. If the shepherd saw anything unusual by the shoreline, he was instructed to silently pile as many heavy rocks around it as he could.
The shepherd discovered Herrauður and his men fast asleep under a large ship's sail, surrounded by Kári's stolen sheep. The shepherd quietly weighed down the edges of the sail with heavy stones. Suddenly, Kári arrived on the scene and mercilessly drove a spear through the canvas, killing Herrauður and all his followers where they lay. No one ever dared to seek revenge for the thieves.
Kári was also plagued by a monstrous troll woman who lived in the nearby mountains. Every year around Christmas, she would descend upon the farm and snatch away Kári’s shepherds. After years of failing to stop her, Kári hatched a plan. Just before Christmas, he wrapped himself in a thick ox hide and lay down in the shepherd’s bed in the loft.
In the dead of night, the troll broke in and felt around the bed. Touching the thick hide, she muttered a rhyme mocking the "plump" man in his "skin-socks." Kári instantly sprang up, and a violent wrestling match began. They fought their way out the door with such force that they tore the entire doorframe off its hinges, which the troll carried away on her shoulders as she fled toward the sea.
Refusing to let her escape, Kári took a shortcut over the mountain to cut her off. When they met on the rocky beach, the troll sneered at Kári's weapon—an axe on a long handle. They clashed again, wrestling fiercely among the boulders. After a grueling struggle, Kári finally overpowered and killed the beast, throwing her lifeless body off the cliffs into the sea. The rocks where she fell are still called Byltusker (Tumble Skerries).
Later in life, Kári hired two peculiar servants: a thrall named Börkur and a maid named Þunngerður. It was whispered that neither was fully human, as Börkur possessed the terrifying strength of a berserker.
One summer, Börkur was mowing the massive homefield while Þunngerður raked behind him. Börkur stubbornly refused to stop and eat until the entire field was finished. Eventually, Þunngerður told him it was time to eat. Börkur simply replied, "The field shall decide, old woman." The moment the words left his mouth, Þunngerður dropped dead in the marsh. Moments later, having reached the edge of the field, Börkur also collapsed and died. Believing them unholy, Kári refused to bury them in the churchyard, interring them instead exactly where they fell, leaving Börkur's scythe by his grave.
Kári's eccentricities extended to his priestly duties. Before mass, he would disappear to a small outlying hut he had built, only to emerge fully dressed in his clerical vestments.
His legendary strength was immortalized by a massive millstone. Some say he carried the immense stone home in his coat pocket; others claim he transported it while fully dressed in his heavy priestly robes. He placed the stone in the courtyard. It featured three carved basins, holding exactly two measurements of water, connected by a carved channel. Kári declared that Selárdalur would never have more milkmaids than could wash their hands in those three stone bowls.
It was also widely believed that Kári constructed a network of deep, sturdy underground tunnels connecting his farmhouse to the church, the nearby river, and the valley—the remnants of which locals claim can still be seen today.
Original text
(Ólafur prófastur Sivertsen í Flatey, hefir skrásett eptir sögn Arnfirðinga og skoðað sjálfur flest örnefnin.)
Þá átti Kári bú að Selárdal við Arnarfjörð, er hèr var komið sögunni; hafði hann þá tekið prestsvígslu, en trúin var úng í þann tíma, og þókti mönnum, sem hann væri ærið forn í skapi. Hann var afarmenni mikið, og eigi dæll við að eiga, og þókti hervetna ílt að etja við hann. Var hann kallaður Árum-Kári.
Þá bjó sá maður, er Kolbeinn hèt, fyrir norðan Arnarfjörð, gagnvart Selárdal að Lokinhömrum; er þar nærhæfis hálf önnur víka sjávar á milli. Fèll Kolbeinn í missætti við Kára og eltu þeir leingi grátt silfur, og þar kom að Kolbeinn safnaði liði, fór á skip, og ætlaði að veita Kára heimsókn og drepa hann. En svo bar við, að í þeirri ferð týndist skip Kolbeins á skeri því, er síðan er kallað Kolbeinsboði. Þar fórust mann allir, er með Kolbeini voru, og menn ætluðu Kolbeinn einnig hafa drukknað þar með skipverjum sínum.
En er Árum-Kári kóm ofan til sjávar, mætti hann Kolbeini í fjöru, og tókust þeir þar á; það varð Kára til fángaráðs, að hann fór á bak Kolbeini, og reif báðum höndum í skegg hans, og reið honum á land upp; er þar slèttlendi mikið; heitir þar nú síðan Kolbeins-skeið, er hann reið honum hringskeið kríng um slèttlendið, og er það túns ummálið á bæ þeim, er þar var síðan bygður, og dregur nafn af skeiðinu, og heitir Kolbeins-skeið.
Eptir þessa reið, var Kolbeinn allur, og fluttur dauður heim að Selárdal með skipverjum þeim, er upp ráku, og voru þessir allir grafnir í einum reit norðan fram í kirkjugarði í Selárdal, þar sem nú heitir Kolbeinsreitur, og var það leingi, að eigi voru lík grafin í reit þessum. Þó er þess getið, að nú á seinni tímum hafi þar grafizt upp eitt sinn ærna þykk og stórvaxin mannabein.
Maður hèt Herrauður; hann bjó norður í Dýrafirði, og var illa ræmdur; þókti hann feingsamur í búi; tók hann á stundum fè frá mönnum, en bætti eingu fyrir. — Frá því er sagt eitt sinn, að Kári vaknar um nótt í Selárdal, og vekur upp smalamann sinn; kvað hann skyldi fara út á Selárdals-hlíðar, og gæta sauða, er þar geingu sjálfala af búsmala Kára, og ef hann yrði nokkurs var við sjávar-mál, þá skyldi hann bera þar á grjót, svo mikið, sem frekast mátti hann orka. Smalamaður fór, og fann á hlíðunum, þar sem síðan heitir Herrauðargjá, mann undir skipsegli sofandi, og hjá honum bundna marga sauði af fè Kára; höfðu þeir Herrauður komið þángað á stóru skipi, og ætlað að stela skipsfarmi af sauðum Kára. Smalamaður bar grjót á seglbrúnirnar; kom þá Kári að, og lagði Herrauð, og alla fylgdarmenn hans í gegnum seglið með spjóti, svo þeir lètu þar líf sitt. Eingar urðu hefndir eptir Herrauð, og eingin eptirmál.
Það varð þessu næst, að Kári var ásóktur af tröllkonu, er heimkynni átti í fjöllunum út frá Selárdal; ætluðu menn híbýli hennar vera í helli í Skandadallsfjalli; tók hún sauðamann Kára hvern eptir annan; var það opt á ári hverju um jólatímann, er svo bar við; áttu þau Kári og tröllkonan margt ílt saman, og vann Kári ekki á; þángað til Kári eitt sinn nærri jólum tók það til ráðs, að hann lagðist niður í rúm smalamanns síns: en það var í dyralopti, og breiddi á sig uxahúð. Þegar leið á nótt, kom flagðið að rúminu, og þreifaði um; er þá mælt hún hafi sagt:
„Þrýstinn um bóga er á skinnsokkúm bokki hefir jólaskó, dóli.“
Kári stökk þá upp, og tókust þau fángbrögðum, og bárust loks út úr bæardyrum; fylgdust þá með dyragættir allar á herðum kerlíngar, og skildi þar með þeim; vildi flegðan ei framar fást við Kára, og hljóp til sjávar, og hèlt út með öllum Selárdals-hlíðum; en Kári vildi ekki hætta við svo búið, og hljóp hann fram dalinn, og þar yfir fjallið, en sú leið er skemmri til að ná yfir að híbýlum flagðsins, og var Kári þar kominn, áður en hún, og varði henni hellinn. Var það nærri Skandadal, er þau hittust við sæ niðri, og áður en þau tókust á, spurði skessan Kára: „Hvað er í hendi, Árum-Kári?“ Hann svarar: „Lítil kexa í laungu skapti.“ Hún mælti: „Búlda mun bíta, þótt hún sè lítil.“ Kári rèðst þá að flagðinu, en hún hljóp undir högg hans, og tókst glíma heldur ómjúk í annað sinn, og bárust þau víðsvegar um fjörugrjótið, og var leingi, að Kári sá ei, hvort sigra mundi; en svo lauk að flagðið fèll fyrir Kára, og vann hann þar á henni, svo hún lèt líf sitt, og bilti Kári henni fram af skerjum þeim, er þar liggja við land, og heita þau sker síðan Byltusker.
Eptir þetta urðu fáir til að leita á Kára, og bjó hann síðan leingi í Selárdal. Hann rèð þá til sín hjón, sem eigi þóktu vera í eðli, sem aðrir menn. Þrællinn hèt Börkur, en ambáttin Þunngerður; þóktu þau ei mennsk að alæli, og gekk Börkur berserksgáng; sögðu menn svo, af því Börkur var öðrum mönnum máttkari og orkumeiri. Steinn er reistur á hraununum út frá Selárdal; var hann tak Barkar, og heitir enn Barkartak.
Það var eitt sumar, að Börkur tók til sláttar á Selárdalstúni og Þunngerður átti að raka eptir honum. Ekki voru fleiri menn að slætti en Börkur. Í Selárdal er tún mikið, slètt og hart. Börkur vildi ei matast fyrr en tún var alt slegið; og er hann var að slá hina yztu útskækla norður af túninu, mælti Þunngerður: „Mál er að matast, bóndi“ Hann svaraði: „Túnið skal ráða, kerlíng.“ Hneig hún síðan dauð niður, þar sem hún stóð í mýrardæld norður frá túnvelli, og er hún þar heyygð; en Börkur fèll dauður niður þar skamt frá á túnfætinum; var þar orpinn haugur eptir hann, og lagður hjá honum sláttuljár hans; heitir þar enn í dag Barkarleiði, og sjást þess glögg merki. Vildi Kári ei unna þessum hjúum sínum legs í kirkjugarði.
Margir voru hættir Kára undarlegir; sá var einn, að hann hvarf jafnan að heiman, áður hann skyldi sýngja messu, og kom heim aptur í færður prests-búníngi sínum. Er svo sagt, að hann lèti messuskrúða sinn geimdan í koti nokkru, er hann hafði byggja látið norður og niður frá bænum í Selárdal, og dregur nafn af því, að Kári kom skrýddur þaðan, og heitir hjáleiga þessi nú Skrúði.
Miklar eru sögur af afreksverkum Kára; sú er ein, er segir frá um kvernstein þann, er enn nú stendur á bæarhlaði í Selárdal. Segja sumir, að hann hafi sókt stein þann yfir í Bogahlíð, sem liggur sunnan fram í Selárdalnum, og borið hann heim í hempuvasa sínum. Aðrir segja svo, að hann hafi alskrýddur verið, þá hann lèt taka steininn í Bogahlíð og koma honum heim á staðinn, og sett hann niður á bæarhlaði, mitt á milli karldyra og kirkjugarðs, og er nú að segja frá stærð hans og lögun: hann er hálfur í jörðu niðri, lagaður sem aðrir stórgrýtis kvernsteinar; þrjár skálar eða bollar eru klappaðir ofan í steininn; tekur hver þeirra 2 merkur mældar, og var títt, að hella í þær vatni á hverjum degi. Er svo sagt, að Kári hafi mælt svo fyrir, að eigi mundu fleiri mjaltakonur verða í Selárdal, en svo, að skálar þessar nægðu þeim, til að þvo mjölt af höndum sèr í þeim.
Það ætla menn, að Kári hafi látið gjöra undirgáng í jörðu úr Selárdals bæ og í kirkjuna, og þaðan aptur suður úr kirkjubrekkunni ofan undir ána, og enn undirgáng úr bænum gegnum allan túnhólinn norðvestur í dæld þá, er liggur upp undir fjallinu og inn í dalinn, og hafa menn nú á dögum fundið ljós merki til þessa undirgángs; hefir hann verið ærið rambyggilega gjörður, og djúpt í jörðu niðri.
Athugasemd. Sigurður prestur Gíslason á Stað í Steingrímsfirði hefir og ritað sögu um „Árum-Kára,“ og er hún að vonum áþekk þessari; hann getur þess, að Kári hafi lagzt í flet smalamanns í skáladyrum, og hafi haft bússur á fótum; því sagði tröllkonan, er hún krumlaði um fætir hans:
„Þrýstinn í roði
er þessi dólgur
er á skinnsokkúm brokkur,
hefir jólaskó, dóli.“
Flötur sá, er þau glímdu á, Kári og tröllkonan, heima í Selárdal heitir Sporaglenna. Sigurður prestur getur þess ekki, að þau Kári hafi átzt við fángbrögð fram á Skandadal, heldur hafi hann höggvið af henni handlegg í axlarlið og hrundið henni svo fram af klettasnösum. Um steininn segir Sigurður prestur: „Holurnar (í steininum) eru áþekkar keri, og má veita vatni úr einni í aðra; því klöppuð renna er frá hinni fremstu til hinnar öptustu. Stein þenna flutti hann í skikkjulafi sínu, og setti hann niður á nefndum stað, með þeim ummælum, að kerin ynnust til handlaugar mjaltakonunum. Þessi steinn virðist vera 8 til 10 manna tak, og sýnir það afl Kára prests.“
