Sauðamaðurinn frá Túngu í Fnjóskadal og tröllskessan á Bleiksmýrardal.
(By Farmer Jónatan Þorláksson of Þórðarstaðir in Fnjóskadalur)
Beyond the district known as Fnjóskadalur lie three uninhabited valleys; they are mountain pastures. The easternmost is called Timburvalladalur, the next Hjaltadalur, and the westernmost is Bleiksmýrardalur. Some say it bears its name because black lichen (sorta), from which people made ink (blek), was first found there, and thus it is rightly named Bleksmýrardalur (Ink-swamp Valley), and the place Bleksmýri. However, others say the valley is named after a pale (bleikur) horse owned by Sveinn the Rich, who lived at Illugastaðir in Fnjóskadalur, which he let graze in the valley where it is called Bleiksmýri. There are some discrepancies here, as the name Bleiksmýrardalur was used long before Sveinn the Rich’s time.
Bleiksmýrardalur is very long but is now uninhabited. The land qualities were considered good and the pasture excellent, but it has now greatly deteriorated due to sand drift and landslides, and the brush and woods are destroyed and fallen. It is said that in former times Bleiksmýrardalur was inhabited; traces can still be seen in some places of old shielings that were occupied, and a farmstead named Flaustur where a church is said to have stood.
It is also said that trolls took up residence in the valley in ancient times, and several place names remain from them. Written here is the story of a certain giantess who lived in a cave farther up the valley in the ravine since called Skessugil (Giantess Ravine); it is very rocky with cliffs all around, so men very rarely go there.
At the farm in Fnjóskadalur called Túnga, there lived a certain farmer, though his name is not mentioned; that farm stands on the eastern side of the mouth of Bleiksmýrardalur. The farmer was wealthy in livestock. His shepherd was named Jón, young and growing up when these events took place; he tended the farmer’s sheep and kept them in pastures on the eastern side of the valley out from Túnga. Once, he was missing some sheep and searched farther up the valley. A terrifying troll-hag came upon him, took him, and carried him in her arms up the valley until she reached a great rocky ravine; there she had her home in a cave. She carried Jón there and told him she wanted to take him as her husband, for she lived alone and her parents were dead.
Jón always refused, so she kept him prisoner, and he remained in custody with her for those seasons. She gave him plenty to eat and enchanted him with sorcery so that he became bigger and larger than other men; yet he never wanted to agree to relations with the giantess, and he was very bored in her dwelling.
Once, Jón said he was very sick. The giantess tried every trick to cure his illness, but to no avail. She asked him what would most likely cure him. He said he would not recover unless he ate 12-year-old shark meat from down south in Skálholt. After this, the giantess prepared for the journey to fetch the shark; she locked the cave, piled rocks against the door, secured it well and strongly, and then went on her way.
Now it is to be told of Jón that he devised a plan to escape the cave while the giantess was away. He tested his strength and used all his energy to push open the door, and because his strength had greatly increased with the giantess, he eventually managed to break out of the cave. He then took off running as fast as his feet could carry him toward the settlement. But when he reached the place called Gaunguskarð (which lies west out of Bleiksmýrardalur and can be crossed to Eyjafjörður), he saw where the giantess was coming along the pass. He ran harder, and at that moment the giantess spotted him and called after him: "Twelve-year-old shark, Jón, and thirteen years even!"
Jón paid no heed to this but ran as fast as he could, with the giantess after him, until he reached the farm Túnga; it was a holy day, and most people were at church. Jón then ran west across the Fnjóská river, and the giantess followed close behind, until they came to Illugastaðir; the people had gone into the church and the priest had begun the service.
Now there are two stories: some say Jón ran from the south onto the churchyard wall and in over it, and when he jumped over, the giantess stepped with one foot up onto the wall intending to grab him, but a gap burst in the wall under her foot so she fell back down, and she is said to have said: "Never held" (Toldu aldrei). And since then, stones are said never to have stayed in that gap, though it has been built up. But Jón got into the church, and the giantess lost him.
Others say that Jón ran into the church, and men immediately went out, and the giantess had then arrived in the home field, at the place called Pétursvöllur; men then rang the bells, and upon that the giantess turned back and farted heavily, and was not seen again after that.
But of Jón, it is said that after this he lived for three days and then died; he was buried in the Illugastaðir churchyard. Very long afterward, Jón’s thighbone came up when men were digging in the churchyard, and it was so huge that it reached as high as the hip knobs of an average man from the ground. — Thus ends this story.
Learn more
→ Complete guide to Icelandic pronunciation
→ Icelandic grammar lessons for all
Original text
Sauðamaðurinn frá Túngu í Fnjóskadal og tröllskessan á Bleiksmýrardal.
(Eptir Jónatan bónda Þorláksson á Þórðarstöðum í Fnjóskadal.)
Fram af sveit þeirri sem Fnjóskadalur heitir liggja dalir þrír óbyggðir; eru þeir afrèttir, og heitir hinn austasti Timburvalladalur; næsti Hjaltadalur, en sá sem vestastur er, heitir Bleiksmýrardalur. Segja sumir að hann beri nafn af því að þar hafi fyrst fundizt sorta, er menn hafa gjört blek af, og heiti hann því með rèttu Bleiksmýrardalur, og Bleiksmýri, þar sem kallað er Bleiksmýri. En aptur segja aðrir, að dalurinn beri nafn af bleikum hesti, sem Sveinn ríki, er bjó á Illugastöðum í Fnjóskadal, hafi átt og látið gánga á dalnum þar sem Bleiksmýri heitir; eru þar á nokkrar missagnir, því að miklu fyrri var nefndur Bleiksmýrardalur, en Sveinn ríki var á dögum.
Bleiksmýrardalur er mjög lángur; en er nú óbyggður; hafa þar þókt landkostir góðir, og afrètt ágæt; en mjög er hann nú geinginn af sèr sökum sandfoks og skriðufalla, og hrýs og skógur eyddur og fallinn. Svo er mælt að fyrrum hafi Bleiksmýrardalur verið bygður; sèr þar enn merki til á nokkrum stöðum, um gömul selstæði sem bygð hafa verið, og bæarstæði sem nefnt er Flaustur og á þar að hafa verið kirkja.
Á dalnum er líka mælt að tröll hafi í fyrndinni tekið sèr bygð, og eru þar eptir nokkur örnefni. Skal hèr ritin saga af skessu nokkurri, sem bjó í helli einum fram í dalnum í gili því, sem síðan er kallað skessugil; það er mjög klettótt með hömrum umhverfis, og gánga menn því mjög sjaldan í það.
Á bæ þeim í Fnjóskadal er Túnga heitir bjó bóndi nokkur, en eigi er nafns hans getið; sá bær stendur að austanverðu við Bleiksmýrardals mynnið. Bóndi var auðugur að gángandi fè. Jón hèt smalamaður hans, úngur og uppvaxandi er þetta bar til tíðinda; hann gætti fjár bónda og hèlt því til haga austanvert á dalnum fram frá Túngu. Eitt sinn varð honum vant nokkurra sauða og leitar hann leingra fram á dalinn. Kom þá að honum tröllskessa ógurleg, tekur hún hann og ber í fángi sèr fram dalinn, þar til hún kemur að miklu klettagili; þar átti hún bygð í helli einum; þángað ber hún Jón, og segir við hann að hún vildi taka hann sèr fyrir bónda, því hún bjó þá ein og voru foreldrar hennar andaðir. Jón færðist ætíð undan, og setti hún hann þá fastan, og var hann þar í varðhaldi hjá henni þau misseri. Hún veitti honum nóg til matar, og trylti hann með fjölkyngi svo að hann varð meiri og stærri en aðrir menn; samt vildi hann aldrei bregða til samfara við skessuna, og leiddist honum mjög í híbýlum hennar.
Eitt sinn sagðist Jón vera sjúkur mjög, leitaði þá skessan allra bragða við að bæta vanheilsu hans, en það tjáði ekki. Spyr hún hann þá af hverju honum mundi helzt batna. Hann kvað sèr mundi eigi batna af öðru en ef hann æti 12 ára gamlan hákarl sunnan úr Skálholti. Eptir þetta býr skessan sig til ferðar að sækja hákarlinn; læsir hún þá hellinum, ber grjót á hurðina og býr vel um og ramlega; fer síðan leið sína.
Nú er að segja frá Jóni, að hann hyggur sèr ráð til að komast burt úr hellinum meðan skessan er heiman. Hann reynir nú afl sitt og neytir allrar orku til að hrinda upp hurðinni, og með því honum hafði mjög aukizt afl hjá skessunni fær hann um síðir brotizt út úr hellinum; tekur síðan á rás og hleypur sem fætur toga til bygða. En þegar hann kemur þar móts við, sem heitir Gaunguskarð, (það liggur vestur úr Bleiksmýrardal og má fara þar yfir til Eyjafjarðar) þá sèr hann hvar skessa kemur eptir skarðinu; herðir hann nú hlaup sín, og í þessu kemur skessan auga á hann og kallar eptir honum: „Tólf ára gamall hákarlinn, Jón, og þrettán ára þó“. Jón gefur sig eigi að því, en hleypur sem hann mest má, en skessan á eptir honum, þar til hann kemur að bænum Túngu; var það á helgum degi, og fólk flest við kirkju; hleypur Jón þá vestur yfir Fnjóská, en skessan fylgir fast á eptir, og þar til þau koma að Illugastöðum; var þá fólk geingið í kirkju og prestur tekinn til embættisgjörðar.
Nú fer tvennum sögum: sumir segja að Jón hafi hlaupið sunnan á kirkjugarðinn og inn yfir hann, og er hann hlóp yfir hann, hafi skessan stígið öðrum fæti upp á garðinn og ætlað að ná í hann, en þá sprúngið skarð í garðinn undan fæti hennar svo að hún hrapaði ofan aptur, og hafi þá sagt: „Toldu aldrei“. Og síðan á aldrei að hafa tollað í því skarði, þó upp í hafi verið hlaðið. En Jón komst í kirkju, og misti skessan hans. Aptur segja aðrir, að Jón hafi hlaupið í kirkjuna, og hafi menn þegar geingið út og skessan þá verið komin heim í túnið, þar sem kallaður er Pètursvöllur; hafi menn þá hríngt klukku, og skessan snúið við það aptur, og fretað mjög, en eigi sèzt upp þaðan af.
En frá Jóni er það að segja, að eptir þetta lifði hann í þrjú dægur og andaðist síðan; var hann jarðaður í Illugastaða kirkjugarðinum. Mjög laungu síðar kom lærleggur Jóns að menn hèldu upp úr kirkjugarðinum, og var hann svo mikill að hann tók jafn hátt þjöhnöppum á meðalmanni frá jörðu. — Lýkur svo þessari sögu.
