Kaupamaðurinn
Once, a man traveled from the south, from Suðurnes, to the north of the country for harvest work. He encountered extremely thick fog when he reached the heaths in the north, so he got lost. Sleet and cold set in. The man then lay down and pitched his tent where he had arrived. He then takes out his provisions and begins to eat.
While he is doing this, a brownish dog comes into the tent; it is very wet, wretched, and looks starving. The southerner was amazed that a dog should come to him there, where he expected no animals. The dog was so ugly and strange that he felt an aversion to it; nevertheless, he gave it as much of his food as it wanted. The whelp ate greedily, and then went away and vanished into the fog.
The man paid no further attention to this, but went to sleep when he had finished eating, placing his saddle under his head. When he had fallen asleep, he dreamed that a woman came into the tent. She was large in stature and advanced in age. She says: "I thank you, my man, for my daughter, but I cannot reward you for her as I should. However, I want you to accept from me that scythe-blade there, which I am placing here under your saddle. I hope it will be of good use to you, and it will cut just the same, whatever comes before it. You must never put it in the fire, for then it will be useless, but you may hone it with a stone if you think it needs it." Then the woman vanished.
When the man woke up, he saw that the fog had lifted and it was bright daylight. The sun was high in the sky. The man’s first task was to take his horses and get ready to leave. He then packs up the tent and places it on the horses. But when he picked up his saddle, he saw a scythe-blade underneath it, looking half-forged and rather handy, yet rusty. He then remembers the dream and keeps the blade. He then heads off, and things go well. He soon finds the road and heads as quickly as possible to the inhabited areas.
But when he arrived in the north, no one wanted to hire him; for everyone had already secured enough hired help, and nearly a week of the mowing season had already passed. He then hears it said that there is a certain woman in the district who has taken no hired man. She was wealthy in livestock and was thought to know many things (i.e., magic). She was not accustomed to taking hired help and never began mowing until a week and a half month after others, yet she was always finished with her homefield as quickly as the others. On the rare occasions she took hired men, she kept them only for one week and paid no wages.
The southerner was now directed to this woman and told of her customs. And since he could get work nowhere else, he went to her and offered to mow for her. She accepted this well and said she would allow him to stay for one week. "But I will pay you no wages," she says, "unless you mow so much all week that I cannot rake the hay up on Saturday." He thought this a good offer and began to mow.
He took the blade, the gift from the elf-woman, and he found that it bit well. He never needed to whet it, and so he mowed for 5 continuous days. He thought it good to be there, and the woman was kind to him. Once, he happened to walk out into the smithy. There he saw a vast number of scythe-handles and rakes, and a large pile of scythe-blades. He was amazed at this, and it seemed the woman was not short on tools.
On Friday evening he went to sleep as he was used to. He dreamed during the night that the elf-woman, the one who gave him the scythe, came to him and said: "A great deal of hay is now lying cut by you, but it will not take the woman, your mistress, long to rake it together, and then she will drive you away if she can catch up to you tomorrow. You must therefore go into the smithy, if you think the mowing is about to end, and take as many handles as you see fit, bind scythes to them, carry them out to the strip of field beside you, and try how that goes." When the elf-woman had spoken this, she went away, but the hired man woke up and rose to his feet.
He then went to mow. In the mid-morning, the woman comes out, and she has 5 rakes with her. She says: "The cut grass has become great, and more than I thought." She then placed the rakes to and fro in the strip and began to rake. The hired man saw that the woman raked a great deal, but the [loose] rakes raked no less, though he saw no one [holding them].
When it drew toward midday, he saw that the mowing was about to end (i.e., she was catching up to him). He then walked into the smithy, took several handles, and tied scythes to them. Then he walked back out to the field and scattered the handles to and fro along the unmown grass. They all then began to mow, and the [mown] patch grew rapidly. This went on all day until evening, and the mowing did not fail.
But when evening had come, the woman walked home and took her rakes. She then asked the hired man to come home as well, and bring the handles with him. She said that he knew more than she had thought, and that he should benefit from it, and stay with her as long as he wished. He remained with her for the summer, and they got along well. They made good hay, yet went about it at their leisure. In the autumn, she paid him a huge wage, and he went south with it. The following summer he was with her again, and for as many summers as he went for harvest work.
Later, he established a farm in Suðurnes and was always considered the best of fellows. He was an excellent seaman and a most capable man in whatever he undertook. He always went alone to mow and never used another scythe than the blade, the elf-gift. Yet he was always as quick as others to mow his homefield, but he had no other grass than the homefield, as is most common there.
One summer it happened that he had gone rowing to fish. Then his neighbor came to his wife and asked her to lend him a scythe to mow with; for he said he had broken his own blade and was helpless. The woman went to search among her husband's things and found the good blade, but no other scythe. She lends the farmer the blade but warns him against putting it in the fire; for she said that her husband never did that. He promised this and went home.
He tied the blade to the handle and began to mow, but could not cut a single hair with it. The farmer then became angry and whetted the blade with a stone, but that did not help. He then went into the smithy and intended to forge the blade [sharpen it by hammering hot metal]; for he thought there was not much at stake even if he put this blade in the fire. But as soon as it came into the fire, it ran down like wax and turned into mere slag.
The farmer then went and told the woman what had happened. She then became afraid; for she knew that this would displease her husband greatly when he found out. And so it was. Though it is not mentioned that he let it affect him for long, he nevertheless struck his wife then for the undertaking, and that never happened either before nor since.
Learn more
→ Complete guide to Icelandic pronunciation
→ Icelandic grammar lessons for all
Original text
(Eptir sögn skólapilta að norðan, 1845)
Einu sinni fór maður sunnan af Suðurnesjum norður í land í kaupavinnu. Hann fèkk ákaflega mikla þoku, þegar hann kom norður á heiðarnar, svo hann viltist. Gjörði þá hret og kulda. Lagðist nú maðurinn fyrir, og tjaldaði, þar sem hann var kominn. Tekur hann síðan upp nesti sitt og fer að borða. En á meðan hann er að því, kemur inn rakki mórauður í tjaldið, og er mjög hrakinn og sultarlegur. Sunnlendíngurinn undraðist, að þar skyldi koma til hans hundur, er hann átti eingra dýra von. Svo var rakkinn ljótur og undarlegur, að honum stóð stuggur af; ekki að síður gaf hann honum þó svo mikið af nesti sínu, sem hann vildi. Át hvolpurinn gráðuglega, og fór síðan burtu, og hvarf út í þokuna.
Maðurinn skipti sèr ekki af þessu, en fór að sofa, þegar hann var búinn að borða, og hafði hnakkinn sinn undir höfðinu. Þegar hann var sofnaður, dreymdi hann, að kona kom inn í tjaldið. Hún var mikil vexti, og hnígin á efra aldur. Hún segir: „Eg þakka þèr, maður minn, fyrir hana dóttur mína, en ekki get eg launað þèr fyrir hana, sem skyldi. Þó vil eg, þú þiggir af mèr ljáspíkina þá arna, sem eg legg hèrna undir hnakkinn þinn. Eg vona, hún verði þèr að góðu gagni, og mun hún eins bíta, hvað sem fyrir verður. Aldrei skaltu eldbera hana, því þá er hún ónýt, en brýna máttu hana, ef þèr þykir þess þurfa.“ Síðan hvarf konan burt.
Þegar maðurinn vaknaði, sá hann að upp var lètt þokunni, og albjart. Sól var hátt á lopti. Varð þá manninum fyrst fyrir að taka hesta sína, og búast á stað. Tekur hann þá saman tjaldið, og leggur á hestana. En þegar hann tók upp hnakkinn sinn, sá hann þar undir ljá, svo sem hálfsleginn og allliðlegan, en þó ryðgaðan. Man hann þá eptir draumnum, og hirðir spíkina. Fer hann svo á braut, og geingur vel. Finnur hann bráðum veginn, og heldur hið skjótasta til bygða.
En þegar hann kom norður, vildi einginn taka hann; því allir voru þá búnir að fá sèr nóg kaupafólk, og líka var þá nærri því liðin ein vika af slættinum. Hann heyrir þá sagt, að þar sè kona ein í sveitinni, sem eingan kaupamann hafi tekið. Hún var auðug af fè, og þókti hún margt kunna. Hún var ekki vön að taka kaupafólk, og byrjaði aldrei sláttinn, fyrr en viku og hálfum mánuði á eptir öðrum, og þó var hún jafnan eins fljótt búin með tún, eins og aðrir. Þá sjaldan hún hafði tekið kaupamenn, hèlt hún þá ekki nema eina viku, og galt eingum kaup.
Sunnlendíngnum var nú vísað til þessarar konu, og sagt frá siðum hennar. Og af því hann fèkk hvergi vinnu, fór hann til hennar, og bauðst að slá hjá henni. Hún tók því vel, og kvaðst mundi lofa honum að vera eina viku. „En ei geld eg þèr kaup,“ segir hún, „nema þú sláir svo mikið alla vikuna, að eg geti ekki rakað ljána upp á laugardaginn.“ Þetta þókti honum góður kostur, og fór nú að slá. Tók hann þá spíkina, álfkonunaut, og fannst honum hún bíta vel. Aldrei þurfti hann að brýna, og svona sló hann í samfleytta 5 daga. Þókti honum hèr gott að vera, og var konan góð við hann. Einu sinni varð honum geingið út í smiðju. Þar sá hann ógrynni af orfum og hrífum, og ljáabúnka stóran. Furðaði hann sig á þessu, og þókti konan ekki vera á hjarni með amboð.
Á föstudagskvöldið fór hann að sofa, eins og hann var vanur. Dreymði hann þá um nóttina, að álfkonan, sú sem gaf honum ljáin, kom til hans, og sagði: „Mikil ljá er nú orðin hjá þèr, en ei mun konan, húsmóðir þín, verða leingi að skara henni saman, og þá rekur hún þig burt, ef hún getur náð þèr á morgun. Þú skalt því gánga í smiðjuna, ef þú heldur, að ljáin ætli að þrjóta, og taka svo mörg orf, sem þèr lízt, og binda ljái í þau, og bera þau út í teiginn hjá þèr, og reyna hvernig þá fer.“ Þegar álfkonan hafði þetta mælt, fór hún burt, en kaupamaðurinn vaknaði, og reis á fætur.
Fór hann þá að slá. Um miðjan morgun kemur konan út, og hefir hún þá 5 hrífur með sèr. Hún segir: „Mikil er ljáin orðin, og meiri, en eg hugsaði.“ Lagði hún þá hrífurnar til og frá í teiginn, og fór að raka. Það sá kaupamaður, að mikið rakaði konan, en ei rökuðu hrífurnar minna, og sá hann þó eingan. Þegar leið fram að miðjum degi, sá hann, að ljáin ætlaði að þrjóta. Gekk hann þá í smiðjuna, tók þar orf nokkur, og batt í ljái. Síðan gekk hann út aptur á völlinn, og stráði orfunum til og frá með óslæggjunni. Fóru þau þá öll að slá, og stækkaði þá bletturinn óðum. Gekk þetta allan daginn til kvölds, og þraut ekki ljáin. En þegar kvöld var komið, gekk konan heim, og tók hrífur sínar.
Bað hún þá kaupamanninn koma heim líka, og bera með sèr orfin. Sagði hún, að hann kynni meira, en hún hefði hugsað, og skyldi hann njóta þess, og vera hjá sèr svo leingi, sem hann vildi. Varð hann svo hjá henni um sumarið, og kom þeim vel saman. Heyuðu þau vel, og fóru þó í hægðum sínum. Um haustið galt hún honum kaup geysimikið, og fór hann suður með það. Sumarið eptir var hann og hjá henni, og svo mörg sumur, sem hann fór í kaupavinnu. Seinna meir reisti hann bú á Suðurnesjum, og þókti jafnan hinn bezti dreingur. Hann var bezti sjómaður, og mesti dugandismaður til hvers, sem hann gekk. Hann gekk ætíð einn að slætti, og hafði aldrei annan ljá, en spíkina, álfkonunaut. Þó var hann jafnan eins fljótur og aðrir að slá tún sitt, en ei hafði hann annað gras, en túnið, eins og þar er tíðast.
Eitt sumar bar svo við, að hann var róinn til fiskjar. Þá kom nábúi hans til konu hans, og bað hana, að ljá sèr ljá til að slá með; því hann sagðist hafa brotið spíkina sína, og vera ráðalaus. Konan fór að leita hjá manni sínum, og fann spíkina góðu, en eingan ljá annan. Hún ljær bóndanum spíkina, en tekur honum vara fyrir að eldbera hana; því það sagði hún, að maðurinn sinn gjörði aldrei. Hann lofaði því, og fór heim. Batt hann spíkina í orfið, og fór að slá, en náði eingu hári af með henni. Reiddist þá bóndi, og brýndi spíkina, en það dugði ekki. Fór hann þá í smiðju, og ætlaði að deingja spíkina; því hann hugsaði, að ekki væri mikið í húfi, þó hann eldbæri spík þessa. En undir eins og hún kom í eldinn, rann hún niður, sem vax, og varð að gjalli einu. Fór þá bóndi, og sagði konunni hvar komið var. Varð hún þá hrædd; því hún vissi, að þetta mundi manni sínum líka stórilla, þegar hann vissi það. Það varð og. Þó er þess ei getið, að hann lèti það leingi á sig fá, en samt sló hann þá konu sína, fyrir tiltækið, og bar það ekki við hvorki fyrr nè síðar.
