Hvalurinn
Olavius says thus: "In the year 1775, during the night between July 23rd and 24th, I went by boat out of Veiðileysufjörður in fog and thick weather, and this lasted until the morning after at 8:30, when sunshine came and quickly dispersed the fog, so that it was clearly visible all over the settlement, except only in the mouth of the fjord. There, a coal-black carcass was to be seen upon the sea, which took up over two-thirds of the width of the fjord, but the fjord is approximately half a sea-week in width.
This creature greatly resembled a large whale and sometimes disappeared somewhat down into the sea, but sometimes it raised its tail up into the air and its flippers, and sometimes the whole head. Although it was dead calm, those who were with me became terrified, and assumed, fully and firmly, that this was a Wicked Whale (illhveli), and specifically the Lyngbakur (Heather-back), of which it is told in ancient stories that it looks like an island to the sight, and does not need to eat oftener than every third year, but then it wolfs down everything that comes to its jaws: fish and birds, sea animals and other such things.
We therefore headed to land and walked up a certain hill; from there we saw the same sight as before, not further away than a quarter of a mile from the sea; and it appeared to us to be a regular whale. It sometimes raised part of its body from the sea about an ell's height, but otherwise lay in the sea. It now seemed to us much lighter in appearance than before. Finally, it disappeared from our sight all at once around 9 o'clock."
There are still more water-animals that are not trouble-free to deal with. I count first among them the seal and the Seal-Mother (selamóðir). It is said that a Seal-Mother is found everywhere where many seals usually congregate, and that she is a harmful wight, who eats up everything that comes near her. It is said that once a Seal-Mother swam up into the Hvítá river.
Regarding the origin of the seal, it is said that when Pharaoh, King of Egypt, gave chase to Moses and the Jews across the Red Sea and drowned there with all his army, as is known from the Bible, the King and all his liegemen turned into seals, and that is why the bones in the seal are so like human bones. Since then, the seals live as a separate race on the sea bottom, but have a completely human form, nature, and qualities inside their seal-skins. Eggert Ólafsson calls them Sea-people.
But it was granted to them as a mercy that they should be able to come out of their seal-skins on Midsummer Night—others say on the Thirteenth Night of Christmas—and indeed they go then onto land, and take on human form, sing and dance like human men.
Learn more
→ Complete guide to Icelandic pronunciation
→ Icelandic grammar lessons for all
Original text
(Eptir Olavii Reise i Island. Kh. 1780, 2. Deel, 607—8. bls)
Olavíus segir svo: „Árið 1775, nóttina milli 23. og 24. Júlim, fór eg á báti út úr Veiðileysufirði í þoku og þykkviðri, og stóð það þángað til morguninn eptir kl. 8 1/2, að sólskin kom og dreifði snögglega þokunni, svo að vel sást um alla bygðina, nema að eins í fjarðarmynninn. Þar var að sjá skrokk einn kolsvartan ofan á sjónum, sem tók yfir tvo þriðjúnga af fjarðarbreiddinni, en hann er nærhæfis 1/2 vika sjávar á breidd. Skepna þessi líktist mikið stórhveli og hvarf stundum að nokkru í sjó niður, en stundum rètti hún sporðinn upp í loptið og bægslin, og stundum hausinn allann. Þó blæalogn væri, urðu þeir, sem með mèr voru, lafhræddir, og ætluðu, fyrir fult og fast, að þetta væri illhveli, og einkum lýngbakurinn, sem svo er frá sagt í fornum sögum, að sè eins og eya tíl sýnnar, og þurfi ekki að èta optar en 3. hvert ár, en þá hámi hann í sig alt, sem að kjapti kemur, fiska og fugla, sædýr og annað þesskonar. Við hèldum því að landi, og geingum upp á hæð nokkra; þaðan sáum við sömu sjón og áður, ekki leingra að, en fjórðúng mílu frá sjónum; og virtist okkur það vera reglulegur hvalur. Hóf hann stundum nokkuð af skrokknum frá sjónum hèr um bil álnarhátt, en lá þó í sjónum að öðru leyti. Sýndist okkur hann nú miklu ljósari álits, en áður. Loksins hvarf hann okkur sjónum alt í einu um kl. 9.“
Fleiri lagardýr eru það enn, sem ekki er vandræðalaust við að eiga. Tel eg fyrst til þeirra selinn og selamóðurina. Sagt er að selamóðir sè hvervetna, þarsem margir selir halda sig að jafnaði, og að hún sè meinvættur, sem èti það alt upp, sem nærri henni komi. Einu sinni er sagt, að selamóðir hafi synt upp í Hvítá. Frá uppruna selsins er svo sagt, að þegar Faraó Egyptalandskonúngur veitti Móse og Gyðíngum eptirför yfir Rauðahafið og drukknaði þar með öllu liði sínu, sem kunnugt er úr biflíunni, varð konúngur og allir liðsmenn hans að selum, og því eru beinin í selnum svo lík mannsbeinum. Síðan lifa selirnir sem sèrstök kynslóð á mararbotni, en hafa alla mannlega mynd, eðli og eiginlegleika innan í selshömunum. Eggert Ólafsson kallar þá sæfólk. En það var þeim lagt til líknar, að þeir skyldu komast úr selshömunum á Jónsmessunótt, aðrir segja á þrettánda dags nótt jóla, enda fara þeir þá á land, og taka á sig mannsmynd, sýngja og dansa sem mennskir menn.
