Legsteinninn yfir Kjartani Ólafssyni
Kjartan Ólafsson is buried at Borg in Mýrar. His grave lies across the choir wall and faces north and south. It is fully 4 cubits (álnar) long. A large runestone lies upon the grave; it is a thick stone, only slightly shorter than the grave itself. The runes on it are barely legible, and some are completely unreadable.
The stone has been broken into many pieces, and it is said that a certain farmer at Borg did this. It so happened that the farmer intended to set up his smithy before the haymaking one summer. He lacked suitable stones for the hearth. He then took Kjartan's stone, broke it apart, and built the hearth from the fragments.
In the evening, the farmer went to bed. He slept alone in the loft above the door, while his farmhand slept in the main hall or the living room. During the night, the farmhand dreamed that a man came to him, large in stature and powerfully built. The man said: "The farmer needs to see you tomorrow when you get up." The farmhand woke up in the morning and remembered his dream but paid it no heed. Time passed until mid-morning (dagmál). He began to wonder why the farmer had not appeared and went to him. He found the farmer lying in his bed. The farmhand asked if he was awake. The farmer said that he was.
"But listen," said the farmer, "I dreamed last night that a man came here into the loft. He was large and strong, well-proportioned, and most handsome in every way. He was in dark clothing, but I could not see his face. I thought I heard him say to me: 'You did a bad thing when you took my stone yesterday and broke it apart. It was the only memory that kept my name aloft, and you would not grant me this memory; therefore, this shall be fiercely avenged. Put the fragments back on my grave tomorrow in the same order they were before. But because you broke my stone, you shall never again step on a healthy foot upon the earth.'" As he said this, he touched the farmer's clothes, and then the farmer woke up and could not endure the pain, though he thought he saw the man's ghost leaving the loft.
"I believe," said the farmer, "that this was Kjartan. You must now take his stone and lay the pieces back on the grave as they were before." The farmhand did so. The story says that the farmer never regained his health and lived ever after as a cripple.
- No. 1: Shows a runestone that is broken into two parts. Sigurður believes this is the stone Eggert Ólafsson saw, but he doubts that it is Kjartan's true gravestone.
- No. 2: Shows a runestone in three parts. Sigurður argues that this is Kjartan's actual stone. He points out that the runes on the narrower surface are a very clear o and l, which likely begin the name Ólafsson.
He also points out that ancient Icelandic gravestones often had very short inscriptions, frequently only the name and patronymic of the deceased, unlike foreign runestones where the person who commissioned the stone is often mentioned.
Learn more
→ Complete guide to Icelandic pronunciation
→ Icelandic grammar lessons for all
Original text
(Íslenzk æfintýri, 130—132. bls. eptir almennri sögn.)
Kjartan Ólafsson er grafinn á Borg á Mýrum. Leiði hans er fyrir þverum kórgafli, og snýr í norður og suður. Það er fullra 4 álna lángt. Á leiðinu liggur rúnasteinn mikill. Það er baulusteinn digur og lítið styttri, en leiðið. Rúnirnar á honum eru lítt læsilegar og sumar með öllu ólæsilegar.
Steinninn er brotinn í sundur í marga búta, og segja menn, að bóndi einn á Borg hafi gjört það. Svo stóð á, að bóndi ætlaði að setja niður smiðju sína fyrir sláttinn eitt sumar. Vantaði hann þá laglega steina í aflinn. Hann tók þá stein Kjartans og braut hann í sundur, og hlóð aflinn úr brotunum.
Um kveldið gekk bóndi til hvílu. Hann svaf einn í dyralopti, en vinnumaður hans svaf í skála eða baðstofu. Um nóttina dreymdi vinnumanninn, að maður kom að honum, mikill vexti og þreklegur. Hann segir: „Bóndi þarf að finna þig á morgun, þegar þú kemur á fætur.“ Vinnumaðurinn vaknaði um morguninn og mundi draum sinn, en gaf ekki gaum að honum. Leið svo fram undir dagmál. Fór honum að lengja eptir bónda, og fer til hans. Liggur þá bóndi í rúmi sínu. Vinnumaðurinn spyr, hvort hann vaki. Bóndi segir, að svo sè.
„En heyrðu,“ segir hann, „mig dreymdi í nótt, að það kom híngað maður upp á loptið. Hann var mikill vexti og þreklegur, vel limaður og að öllu hinn ásjállegasti. Hann var í dökkum klæðum, en eigi gat eg sèð í andlit honum. Mèr þókti hann segja við mig: „Illa gjörðir þú, er þú tókst steinninn minn ígær, og brauzt hann í sundur. Hann var sú eina minníng, er hèlt nafni mínu á lopti, og þessarar minníngar gáztu ekki unt mèr, og skal þess grimmilega hefnt. Láttu nú þegar brotin út á leiði mitt á morgun í þeirri röð, sem áður voru þau. En fyrir það, að þú brauzt stein minn, skaltu aldrei framar heilum fæti á jörðu stíga.“ Um leið og hann mælti þetta snart hann klæði á mèr, og þá vaknaði eg, og þoldi ei við fyrir verkjum, en eg þóktist sjá svip mannsins, er hann fór ofan af loptinu.“
„Ætla eg“ segir bóndi, „að þetta hafi verið Kjartan, og skaltu nú taka stein hans og leggja brotin á leiðið, eins og áður voru þau.“ Vinnumaður gjörði það. Sagan segir, að bóndi hafi aldrei orðið heill heilsu, og jafnan lifað við örkuml.
Sigurður málara Guðmundsson lýsir hér tveimur rúnasteinum:
- Mynd Nro. 1: Sýnir rúnastein sem er brotinn í tvo hluta. Sigurður telur að þetta sé steinninn sem Eggert Ólafsson hafi séð, en efast um að það sé hinn rétti legsteinn Kjartans.
- Mynd Nro. 2: Sýnir rúnastein í þremur hlutum. Sigurður færir rök fyrir því að þetta sé raunverulegur steinn Kjartans. Hann bendir á að rúnirnar á mjórra fletinum séu mjög skýrt o og l, sem líklega byrji nafnið Ólafsson.
Hann bendir einnig á að íslenskir legsteinar frá fyrndinni hafi oft verið með mjög stuttu grafletri, oft aðeins nafn og föðurnafn hins látna, ólíkt útlendum rúnasteinum þar sem oft er getið um þann sem lét reisa steininn.
