Vígð Drángey
Drángey lies roughly in the middle of Skagafjörður, except that it is much closer to the western land than the eastern land. It is so named because two rock pillars (drángar) stand on either side of it; one outside the island—and it is said that it mostly collapsed about 80 years ago—and the other to the south of it, and narrow channels separate both from the main island. The island itself is like the pillars, sheer cliff wall alone, and it is a 100-fathom high vertical cliff where it is highest, in some places dropping straight into the sea, but in some places with a bit of foreshore underneath, for example on the western side. Nowhere can the island itself be ascended without ladders, or without peril, which is known both from Grettis saga and can also be inferred from the previously mentioned height of the cliff. When one has come up, the island is extremely grassy and so vast that it is considered as large as the homefield at Hólar in Hjaltadalur, which is supposed to be 96 dagsláttur (a unit of land area based on how much hay a man can mow in a day).
There have been no other uses of the grass on the island than that those who own it put sheep there for grazing in the autumn, and they walk there all winter, if the winter is not too severe. Indeed, a certain point on the island facing the southeast bears a name from this and is called Lambahöfði. No one has permanently had a settlement in Drángey since Grettir and his companions were there, and indeed it is in some ways not very habitable, as there is very little firewood there, except only that which drifts in from the sea. Nevertheless, the island is not without value, and therefore there are many people there in the spring; men then send expeditions there both for bird-catching—which is inexhaustible in the cliff and around the island—and also for fishing.
Before Grettir came to Drángey, it was common land, but after he was killed (around 1030), it came under the bishop's seat at Hólar in Hjaltadalur, and thus the Hólar bishops had the most control over the island and the greatest benefits from birds and fish catch. But bird-taking was not without flaws in those days, for Drángey looks, as previously said, like a sea-steep rock rising up from the sea on all sides, wherever one looks. In the early days, while there were foolhardy and energetic strongmen here in the country, they rappelled much down the cliff and looked little to safety; indeed, the bird-taking was then unlike greater than now, and often terrible loss of life and accidents resulted from it; men perished from ropes and rappelling gear, fell to their deaths, or landed on rocks so that every bone was shattered.
Men thought they soon became certain that those who had good ropes perished just as often from the cliff as those who had poorer ropes, and this was not thought to be natural. Their ropes were snapped asunder when pulled up, as if they were either chopped apart with an axe or cut with another edged tool, and it was not without suspicion that men heard blows in the cliff just before men perished from the ropes, and at that moment the ropes came apart. The rumor thus spread that only those lived in the cliff who did not want the countrymen to drag all the catch from their hands, and who felt they owned the island's benefits just as much as the hunted animals.
No relief was found for this loss of life for a long time, and it had come to the point that men were beginning to hesitate to go as generally to the island as had been the custom at first, because of the deaths that occurred there. Time passed until Guðmundur the Good Arason became bishop at Hólar. Bishop Guðmundur was, as is known from his saga, a man of great usefulness with incantations and consecrations, and thereby did his countrymen long relief and remedy for many harms, and banished many evil wights. Bishop Guðmundur was kind to poor men and took many of them home to the see when he resided there, and always had many of them with him when he rode around the country. Because of this, there was sometimes a spring shortage at his residence, and provisions had to be obtained wherever they could be found. He had his men go much to Drángey in the spring both for fishing and bird-catching, and it soon began to be noticeable that those wights who were on the island attacked the bishop's men just as openly as others, and great loss of life resulted from this. The bishop is told what loss of life he suffers at the island, and he then decides that he will go to the island with his clergy and consecrated water.
In Uppgaunguvík there is a certain stone pedestal which looks as if it were built, and it is called Guðmundur's Altar. When the bishop stepped off the ship's gangplank, men say that he sang mass and used this pedestal as an altar, but others say that he only said his prayer there; men still keep that custom to this day, that no one goes up onto Drángey or down from it without saying his prayer by this pedestal. And having done that, he went about and consecrated the island, and began somewhat north of Hæríngshlaup on the southwest side of the island, where the huts are now down below, and continued the consecration to the right hand or counter-clockwise, both up above and down below, and likewise out on the sea where he could not get underneath on the shore, and also by rappelling down the cliff. He thus went around the entire island with readings and chants and consecrated water, and his clerics with him.
It is not mentioned that he became aware of any harmful wights anywhere until he had come west past the northern corner of the island, back to Uppgaunguvík. There he rappelled down the cliff as elsewhere, and when he has come as far down as he thought appropriate, he begins there, as elsewhere, consecration and readings. But when he has read for a little while, a large paw, both gray and hairy with a red sleeve on it, comes out of the cliff, and it holds a large and sharp curved sword. It strikes at the rope which the bishop was on, and immediately cuts asunder two strands of the rope; but it saved the bishop's life that the blade did not bite on the third strand, for it was thoroughly consecrated. At that moment, the bishop hears a voice from the cliff say: "Consecrate no more now, Bishop Gvendur; somewhere the bad ones have to be."
The bishop then had the rope pulled up with himself on it, and said he would not consecrate what was left of the cliff from there to Byrgisvík, but stated he thought that everything that was then consecrated would not result in harm to his men or others from then on, and this has been thought to have come true until now. That section which Bishop Guðmundur left unconsecrated on the cliff is unconsecrated to this day and has since been called "Heiðnaberg". Men say that the birds are by far the most numerous there in all of Drángeyarbjarg, and the belief still exists that men scarcely rappel into Heiðnaberg.
It was felt early on by land-wights that Bishop Guðmundur would be a heavy burden to them. After Bishop Brandur Sæmundsson died (1201), a certain troll woman was situated at Fljótahorn in the north; she called to another troll woman who stood at Strand'hala, and said with a joyful voice so loud that it was heard over all the districts that lie between: "Now the Hólar-bishop is dead." But the troll woman at Strand'hala answered: "One is coming back who is not better, and that is that Gvöndur."
Learn more
→ Complete guide to Icelandic pronunciation
→ Icelandic grammar lessons for all
Original text
Drángey liggur hèr um bil á miðjum Skagafirði, nema hvað hún er miklu nær vesturlandi en austurlandinu. Hún er svo nefnd af því, að drángar tveir standa sinn hvoru megin við hana, annar fyrir utan eyna, og er sagt, að hann sè nú að mestu hruninn fyrir hèr um bil 80 árum, en hinn fyrir sunnan hana, og greina þá báða mjó sund frá megineynni. Eyan sjálf er eins og drángarnir, vegghamar einn, og er það 100 faðma hátt standberg, þarsem það er hæst, sumstaðar ofan í sjó, en sumstaðar með fjöruborði nokkru undir niðri, t. a. m. að vestanverðu. Hvergi verður uppkomizt á eyna sjálfa stígalaust, eða vaða, sem bæði er kunnugt af Grettissögu og eins má ráða af fyrr sagðri hæð á berginu. Þegar upp er komið, er eyan ákaflega grösug og svo víðáttumikil, að hún er talin jafn stór túninu á Hólum í Hjáltadal, en það á að vera 96 dagsláttur.
Ekki hafa nú orðið aðrar nytjar grassins á eynni, en þær, að þeir, sem hana eiga, setja í hana fè til hagagaungu á haustin og geingur það þar af allan veturinn, ef ekki er því harðari, enda ber nes eitt á eynni gegnt landsuðri nafn af því og heitir Lambahöfði. Einginn hefir að staðaldri átt bygð í Drángey, síðan þeir Grettir voru þar, enda er hún að sumu leyti ekki mjög byggileg, þarsem þar er mjög eldiviðarlítið, nema það eitt, er af sjó rekur. Alt að einu er eyan ekki kostalaus, og því er þar mjög fjölment á vorum; þá gjöra menn sig út þángað bæði til fuglaveiða, sem þar er óhrjótandi í berginu og umhverfis eyna, og einnig til fiskiróðra.
Aður en Grettir kom í Drángey, var hún almenníngur, en eptir það hann var drepinn (1030 hèr um bil), komst hún undir biskupsstólinn á Hólum í Hjaltadal, og höfðu því Hólabiskupar mest umráð yfir eynni og mestar nytjar af fugli og fiskiafla. En ekki var fuglatekjan anmarkalaus í þá daga, því Drángey lítur ut, sem fyrr segir, eins og sæbrattur klettur upp úr sjónum á allar hlíðar, hvar sem á er litið. Framan af, meðan hèr á landi voru fullhugar og ötulir aflamenn, sigu þeir mjög í bergið og sáust lítt fyrir, enda var þá fuglatekjan ólíkt meiri, en nú, og urðu tíðum að því ógurlegir mannskaðar og slys; fórust menn úr vöðum og sigum, sprúngu á niðurfallinu, lentu á klettum, svo hvert bein mölbrotnaði.
Þess þóktust menn og brátt vísir verða, að jafnt fórust þeir úr berginu, sem góðar festar höfðu, og hinir, sem lakari vaðir höfðu, og þókti það ekki einleikið; voru festar þeirra þverkubbaðar sundur, er upp voru dregnar, eins og þær væru annaðhvort höggnar sundur með exi, eða skornar með öðru eggjárni, og ekki var trútt um að mönnum heyrðist ekki högg í berginu, rètt áður en menn fórust úr festum, og í því festarnar fóru í sundur. Lagðist því það orð á, að þeir einir mundu í berginu búa, sem ekki vildu, að landsmenn drægu allan afla úr höndum þeim, og þóktust eiga eyargagnið eins vel og að skotadýrin.
Við manntjóni þessu vannst eingin líkn lángan tíma, og var svo komið, að menn voru heldur farnir að heykjast á, að fara eins alment til eyarinnar og fyrst hafði tíðkast, sökum mannskaða þeirra, er þar urðu. Leið svo þar til Guðmundur góði Arason varð biskup á Hólum. Guðmundur biskup var, sem kunnugt er af sögu hans, nytsemdarmaður mikill með yfirsaungvum og vígslum, og vann með því löndum sínum laungum líkn og bót margra meina, og rèð af margar illar vættir. Guðmundur biskup var góður við snauða menn og tók hann þá bæði marga heim á staðinn, þegar hann sat þar, og hafði jafnan margt af þeim heim með sèr, er hann reið um land. Af þessu varð stundum vorsníkja hjá honum á staðnum og þurfti faung til að fá, hver sem fást máttu. Hann lèt menn sína sækja mjög til Drángeyar á vorum bæði til fiskifánga og fuglatekju, og fór brátt að bera á því, að vættir þeir, er á eynni voru, geingu eins í berhögg við biskupsmenn sem aðra og urðu af því mannskaðar stórir. Biskupi er sagt til, hvern mannskaða hann líði við eyna og ræður hann það þá af, að hann fer til eyarinnar með klerkalýð sinn og vígt vatn.
Í Uppgaunguvík er steinstalli nokkur, sem lítur svo út sem hlaðinn væri, og er hann kallaður Gvendar-altari. Þegar biskup steig af skipsfjöl, segja menn, að hann hafi súngið messu, og haft þenna stalla fyrir altari, en aðrir segja, að hann hafi að eins gjört þar bæn sína; þeim sið halda menn og enn í dag, að einginn fer sá upp á Drángey, eða ofan af henni, að hann gjöri ekki bæn sína við stalla þenna. En að því búnu fór hann til og vígði eyna, og byrjaði nokkuð fyrir norðan Hæríngshlaup útsunnanvert á eynni, þarsem byrgin eru nú niður undan og hèlt vígslunni fram til hægri handar eða andsælis, jafnt uppi sem niðri og þar með fram á sjó sem hann komst ekki undir í fjörunni og svo einnig með því að síga niður í bergið og fór þannig umhverfis alla eyna með yfirlestrum og saungvum og vígðu vatni og klerkar hans með honum.
Ekki er þess getið, að hann hafi neinstaðar orðið neinna meinvætta var, fyrr en hann var kominn vestur fyrir norðurhorn eyarinnar Uppgaunguvík aptur. Þar seig hann í bergið sem víðar, og er hann er kominn svo lángt niður, sem honum þókti hæfilegt, byrjar hann þar, sem annarstaðar, vígslu og yfirlestra. En er hann hefir litla stund lesið, kemur loppa ein stór, bæði grá og loðin með rauðri ermi á, út úr berginu, og heldur á stórri skálm og biturlegri, er hún bregður á festina, sem biskup var í og tekur hún þegar í sundur tvo þætti festarinnar; en það vildi biskupi til lífs, að skálmin beit ekki á þriðja þáttinn, því hann var þaulvígður. Í því heyrir biskup rödd úr berginu segja: „Vígðu nú ekki meira, Gvendur biskup; einhverstaðar verða vondir að vera.“
Lèt biskup þá taka upp festina og sjálfan sig í, og sagðist ekki mundi vígja það, sem eptir var bergsins þaðan til Byrgisvíkur, en kvaðst ætla, að alt, sem þá var vígt, mundi hvorki verða sínum mönnum nè öðrum að meini þaðan af, og hefir það þókt rætast til þessa. Kafli sá, sem Guðmundur biskup skildi við óvígðan af berginu, er óvígður enn í dag og heitir hann síðan „Heiðna-berg,“ og segja menn, að þar sè fuglinn lángmestur í öllu Drángeyarbjargi, og er sú trú enn á, að menn síga trautt í Heiðnaberg.
Það beit snemma illa á landvættir, að Guðmundur biskup mundi verða þeim þúngur í skauti. Eptir það Brandur biskup Sæmundsson dó (1201), var tröllkona ein stödd á „Fljótahorni“ fyrir norðan; hún kallaði til annarar tröllkonu, sem stóð á „Strand’hala,“ og sagði með fegins rómi svo hátt, að heyrðist um öll hèruð, er milli liggja: „Nú er Hólabiskupinn dauður.“ En tröllkonan á Strand’hala svaraði: „Sá kemur aptur, sem ekki er betri, og það er hann Gvöndur.“
