Frá marbendli
I remember the hour, when the merman laughed; the lady was gentle, [when the farmer came from sea]; she kissed the man, but treachery lay beneath; his innocent dog, the man struck.
In Suðurnes, there is a certain cluster of farms called Vogar, but in reality, the village is called Kvíguvogar, and so it is named in the Book of Settlements (Landnáma).
Early on, a certain farmer lived in Vogar who frequented the sea greatly, and indeed, to this day, it is one of the best fishing spots in the South. One day the farmer rowed out, as often before, and there is nothing special to report of his catch this time. But it is said that he pulled up a heavy weight, and when he had hauled it to the gunwale, he saw a human-like figure there, and brought it on board. The farmer sensed that this man was alive, and asked him how he came to be there; and he said he was a merman (marbendill) from the bottom of the sea.
The farmer asked what he had been doing when he was hooked. The merman answered: "I was fixing the wind-guard for my mother's kitchen chimney. But let me down again now."
The farmer said there was no choice of that for the time being, "and you shall stay with me." They spoke no further; indeed, the merman refused to talk.
When the farmer thought it was time, he went to land and had the merman with him. Nothing is told of their journey until the farmer had secured his boat; then his dog came to meet him and fawned upon him. The farmer reacted badly to this and struck the dog. Then the merman laughed for the first time.
The farmer then continued farther and up onto the homefield, and there he stumbled over a certain tussock (mound of earth) and cursed it; then the merman laughed for the second time.
The farmer then continued home to the farmhouse; his wife came out to meet him and greeted the farmer warmly, and the farmer accepted her kindness well. Then the merman laughed for the third time.
The farmer then said to the merman: "Now you have laughed three times, and I am curious to know why you laughed."
"I will not offer any choice of that," said the merman, "unless you promise to take me back to the same fishing bank where you pulled me up."
The farmer promised him this.
The merman said: "Then I laughed first when you struck your dog, which came and greeted you with sincerity. And then I laughed the second time when you stumbled over the tussock and cursed it; for that tussock is a treasure-mound (fèþúfa) full of gold coins. And I laughed the third time when you accepted your wife's flattery warmly; for she is deceitful and unfaithful to you. Will you now keep all your words to me, and take me to the bank where you hooked me?"
The farmer spoke: "Two of the things you told me I cannot, to be sure, test for the time being—whether they are true: the loyalty of the dog and the faithfulness of my wife; but I shall test your truthfulness regarding whether money is hidden in the tussock, and if that proves so, there is greater hope that the other two are true as well, and I will then fulfill my promise."
The farmer then went and dug up the tussock, and found there much money, just as the merman had said. After that, he launched his boat and transported the merman to the same bank where he had hauled him up. But before the farmer let him sink overboard, the merman spoke:
"You have done well now, farmer, in returning me home to my mother, and I shall certainly repay it, if you know how to watch for it and make use of it. Be now safe and well, farmer." Then the farmer let him sink down, and the merman is now out of the story.
It happened a little after this that the farmer was told that seven cows, sea-gray in color, had arrived at the edge of the field by the shore. The farmer reacted quickly, grabbed a stick in his hand, and walked to where the cows were; but they rushed about greatly and were restless. He noticed that they all had a bladder over their snouts. He thought he understood that he would lose the cows unless he managed to burst these bladders. He then struck with the stick he had in his hand onto the snout of one cow, and was able to catch her afterwards. But he lost the others, and they immediately jumped into the sea.
He then thought he understood that the merman had sent these cows to him as a token of thanks for his release. This cow was the greatest prize of a beast that has come to Iceland; from her bred a great lineage of cows, which has spread widely around the country, and is all gray in color, called the sea-cow breed (sækúakyn).
And it is to be said of the farmer that he became a most fortunate man all his life. He also lengthened the name of his settlement and named it after these cows that walked onto his land: Kvíguvogar, which was before called Vogar.
Learn more
→ Complete guide to Icelandic pronunciation
→ Icelandic grammar lessons for all
Original text
(Eptir húsfrú Guðnýu Einarsdóttur, nú á Akureyri.)
Mèr er í minni stundin, þá marbendill hló; blíð var baugahrundin, [er bóndinn kom af sjó]; kysti hún laufalundinn lýmskan undir bjó; sinn saklausan hundinn sverðabaldur sló.
Á Suðurnesjum er bæaþorp nokkurt, sem heitir í Vogum, en raunar heitir þorpið Kvíguvogar, og svo er það nefnt í Landnámu. Snemma bjó bóndi einn í Vogum, er sókti mjög sjó, enda er þar enn í dag eitthvert bezta útræði á Suðurlandi. Einhvern dag reri bóndi, sem optar, og er ekki í það sinn neitt sèrlegt að segja af fiskifángi hans. En frá því er sagt, að hann kom í drátt þúngan, og er hann hafði dregið hann undir borð, sá hann þar manns-líki, og innbyrti það. Það fann bóndi, að maður þessi var með lífi, og spurði hann, hvernig á honum stæði; en hann kvaðst vera marbendill af sjávarbotni.
Bóndi spurði, hvað hann hefði verið að gjöra, þegar hann hefði ágoggazt. Marbendill svaraði: „Eg var að laga andskjólin fyrir eldhússtrompnum hennar móður minnar. En hleyptu mèr nú niður aptur.“ Bóndi kvað þess eingan kost að sinni, „og skaltu með mèr vera.“ Ekki töluðust þeir fleira við; enda varðist marbendill viðtals.
Þegar bónda þókti tími til, fór hann í land, og hafði marbendil með sèr, og segir ekki af ferðum þeirra, fyrr en bóndi hafði búið um skip sitt, að hundur hans kom í móti honum, og flaðraði upp á hann. Bóndi brást illa við því, og sló hundinn. Þá hló marbendill hið fyrsta sinn. Hèlt bóndi þá áfram leingra og uppá túnið, og rasaði þar um þúfu eina, og blótaði henni; þá hló marbendill í annað sinn. Bóndi hèlt svo heim að bænum; kom þá kona hans út í móti honum, og fagnaði bónda blíðlega, og tók bóndinn vel blíðskap hennar. Þá hló marbendill hið þriðja sinn.
Bóndi sagði þá við marbendil: „Nú hefir þú hlegið þrisvar sinnum, og er mèr forvitni á að vita, af hverju þú hlóst “ „Ekki gjöri eg þess nokkurn kost,“ sagði marbendill, „nema þú lofir að flytja mig aptur á sama mið, er þú dróst mig á.“ Bóndi hèt honum því. Marbendill sagði: „Þá hló eg fyrst, er þú slóst hund(inn) þinn, er kom og fagnaði þèr af einlægni. En þá hló eg hið annað sinn, er þú rasaðir um þúfuna og bölvaðir henni; því þúfa sú er fèþúfa full af gullpeníngum. Og enn hló eg hið þriðja sinn, er þú tókst blíðlega fagurgala konu þinnar; því hún er þèr fláráð og ótrú; muntu nú efna öll orð þín við mig, og flytja mig á mið það, er þú dróst mig á.“
Bóndi mælti: „Tvo af þeim hlutum, er þú sagðir mèr, má eg að vísu ekki reyna að sinni, hvort sannir eru, trygð hundsins og trúleik konu minnar; en gjöra skal eg raun á sannsögli þinni, hvort fè er fólgið í þúfunni, og ef svo reynist er meiri von, að hitt sè satt hvorttveggja, enda mun eg þá efna loforð mitt.“ Bóndi fór síðan til, og gróf upp þúfuna, og fann þar fè mikið, eins og marbendill hafði sagt. Að því búnu setti hann skip til sjávar, og flutti marbendil á sama mið, sem hann hafði dregið hann á; en áður en bóndi lèti hann fyrir borð síga, mælti marbendill: „Vel hefir þú nú gjört, bóndi, er þú skilar mèr móður minni heim aptur, og skal eg að vísu endurgjalda það, ef þú kant til að gæta og nota þèr. Vertu nú heill og sæll, bóndi.“ Síðan lèt bóndi hann niður síga og er marbendill nú úr sögunni.
Það bar til litlu eptir þetta, að bónda var sagt, að 7 kýr sægráar að lit væru komnar þar í túnjaðarinn við fjöruna. Bóndi brá við skjótt, og þreif spítukorn í hönd sèr, gekk svo þángað, sem kýrnar voru; en þær rásuðu mjög og voru óværar. Eptir því tók hann, að þær höfðu allar blöðru fyrir grönum. Það þóktist hann og skilja, að hann mundi af kúnum missa, nema hann feingi spreingt blöðrur þessar. Slær hann þá með kefli því, er hann hafði í hendi sèr framan á granirnar á einni kúnni, og gat náð henni síðan. En hinna misti hann, og stukku þær þegar í sjóinn.
Þóktist hann þá skilja, að kýr þessar hefði marbendill sent sèr í þakkar skyni fyrir lausn sína. Þessi kýr hefir verið hinn mesti dánumanns gripur, sem á Ísland hefir komið; æxlaðist af henni mikið kúakyn, sem víða hefir dreifzt um land, og er alt grátt að lit, og kallað sækúakyn. En það er frá bónda að segja, að hann varð mesti auðnumaður alla æfi. Hann leingdi og nafn bygðar sinnar og kallaði af kúm þessum, er á land hans geingu, Kvíguvoga, er áður voru kallaðir Vogar.
