Gellivör
It is said that late in Catholic times, a married couple lived at Hvoli in Borgarfjörður (in the east). This couple was wealthy in livestock and had many household members, but one farmhand of theirs concerns this story the most. It was commonly believed that a troll woman lived in the mountain to the south of the valley, in a north-westerly direction from Desjarmýri, though she was not considered a malevolent being.
Now it happened one Christmas night that the farmer at Hvoli went outside and did not come back in, and though he was searched for, he was not found. The winter passed, and the farmhand mentioned earlier oversaw the widow’s estate. He agreed during the summer to stay with her again for the next year; but on Christmas night the following winter, he disappeared and was not found, despite searches. Men had differing opinions on what caused his disappearance. The widow moved away from Hvoli after Christmas with all her household but had her livestock tended to there every day. In the spring, she moved back home with her household and lived there that summer; but at the beginning of winter (veturnætur), she intended to move to Gilsárvellir, leaving her farmhands to tend the livestock at Hvoli and feed them hay over the winter.
She owned four cows, and one of them gave birth before the start of winter. Two nights before she intended to leave, she dreamt a dream. It seemed to her that a woman came to her whom she did not recognize; she was dressed in ancient Icelandic women's clothing, though somewhat poor. It seemed to the widow that this woman greeted her kindly and spoke thus:
"Now your cow has given birth, one of four, but I do not expect to get milk until around Christmas time, yet I have three young children. Therefore, I intend to ask you to give me milk in the pitcher that will stand on the shelf by your pantry door when you portion out food at mealtime. I know that you intend to move to Gilsárvellir in two nights’ time, because you do not dare to stay here this winter, and you are to be excused for that, as you do not know what causes the disappearances that have occurred here in previous winters. But I can tell you this: the giantess who lives in Staðarfjall gave birth to a child two years ago, which is so stubborn and particular that she must procure fresh human meat for it every Christmas. That is why she has come here and taken away your husband and farmhand, and she intends to do the same this winter. But if you are willing to grant my request and stay here, I will give you good counsel and help to drive this monster out of the district."
When the dream-woman had spoken thus, she disappeared, and the woman at Hvoli woke up and remembered the dream. Day had broken; she got up and found the pitcher where it had been indicated to her. It was a wooden pitcher; she filled it with new milk and placed it back on the same spot, and in a short moment, it was gone; but in the evening, it stood again in the same place. The widow continued this custom until Christmas.
On the night of St. Thorlak’s Day (December 23rd), she dreamt a dream again. It seemed to her that the same woman came to her who had come at the start of winter, greeting her familiarly and saying: "You seem to me not curious, not wanting to know who that woman is or where she lives who has received your milk this winter. But you should know that I am a huldukona (hidden woman) and I have my home in the hillock just outside your farmhouse. You have done well this winter; but I need it no longer, for my cow gave birth yesterday, and so I need your milk no more. Now you shall own the trifle I have laid on the shelf where my wooden pitcher stood, and with that, I must help you escape the danger that lies ahead of you on Christmas night.
"When midnight has passed, you will feel a great desire to go out of the farmhouse. You must not resist it, but go outside; a large woman will be standing in the yard. She will seize you, carry you in her arms down the homefield, wade with you across the Fjarðará river, south across the headland, and head toward Staðarfjall. When she has carried you a short way from Fjarðará, you shall say: 'What did I hear?' She will then say: 'What do you think you heard?' Then you shall say: 'I thought I heard said: Gellivör mamma, Gellivör mamma.'
"She will think this strange, for she knows that no human knows her name, and she will say: 'That must be my brat,' and she will throw you down and rush toward Staðarfjall; for I will be tormenting the child while she is with you, but I must leave when she arrives. When she has abandoned you, you must run as fast as you can, straight along the Fjarðará, and you will have enough time to reach the gravel banks south of Votanes. When she comes back, she will seize you and say: 'Could you not stay put, you unlucky creature?' and then she will rush with you south over the headland and up onto Krókana above Tíðamelur. Then you shall say, as in the first time: 'What did I hear?' And she: 'What do you think you heard?' Then you shall say: 'I thought I heard said: Gellivör mamma, Gellivör mamma.'
"'That must be my brat,' she will say, and fling you down again and run to the mountain. Then you must hurry as fast as you can to reach the church and get inside before the giantess returns. For then she will be enraged, because I will have finished destroying the child, and she will not intend to let you escape. But if your strength fails, I will help you."
When the woman woke from this dream, it was light of day. She went to the front of the house and found on the shelf a rolled-up bundle, containing exceptionally well-made women's clothing; she took it and put it in her chest.
St. Thorlak’s Day and Christmas Eve passed, and nothing happened. Around midnight on Christmas night, people went to sleep at Hvoli, but the woman stayed awake alone, for she could not sleep. She felt an urge to go out; she could not control herself and went out. In the very instant she stepped out of the farmhouse door, she was snatched high into the air by a massive giantess, who waded with her in her arms all the way south across Fjarðará. Their interaction went exactly as the elf-woman had guessed, until the troll woman had thrown her down for the second time, and the woman tried to save herself in the church.
Then she felt as if someone had taken her by the arm, so that it became lighter for her to walk. But right after, she heard the crashing of rocks in the screes of Staðarfjall. The moonlight was bright, and she saw that the troll woman was crossing the meadows and heading toward her. She became so struck with fear that she would have fallen down there, had she not been grabbed under the other arm and, as if carried in the air, whisked inside the church door, which was locked behind her. All the people were then in the church and the deacon was ringing the bells. Then a heavy thud was heard in the churchyard. Men looked out a window and saw a huge troll woman standing there, saying: "My dirt, my dirt," (referring to her prey) when she heard the ringing. She jumped away immediately, but kicked a large piece out of the stone wall as she did, saying: "Stand never strong."
The woman stayed in the church while matins and high mass were sung, and after that, she went home, and she is not mentioned further in this story.
Now the story tells that the Eskifjarðardalir valleys were considered to become haunted, and this increased so much that it was not considered safe to travel unless many men were together and in broad daylight.
Once, six men were traveling together from the trading post at Eskifjörður. They went, as the path lies, out of the valleys, and it was near sunset. They saw a pitch-black cloud gathering on the mountain to the north of the valleys, which is named Skagafell. This cloud rose and finally appeared to them to have the shape of a human, and then they heard a terrible voice call out, echoing in the mountains on both sides, saying: "Hail, hail sister."
Then they heard another call behind them answering: "Oh, hail, hail sister."
They looked back and saw another monster standing on the other side of the valleys on the mountain called Slenjudalsfjall. They heard the first one say again: "What is the news, sister?" The latter answers: "Selíð (the shieling) is given." The first answers: "To whom then?" The latter replies: "To the rotten-head Jón in Vallanes." The first says: "Let us flee then, let us flee sister." The latter asks: "Where to?" "To Bláskógar," says the other.
After that, they vanished from the sight of the travelers, and the hauntings subsided as well; for Túngusel had been given to Reverend Jón, who was then priest in Vallanes, and he had been asked to banish the evil spirits, and men thought that had come true quickly.
Now that the hauntings had vanished from Eskifjarðardalir, notice began to be taken of troll activity in Bláskógar in the south country; men did not trust themselves to travel that route, and the road fell into disuse, though it had previously been well-traveled.
When this had gone on for two or three winters, it happened that the people of Þingeyjarsýsla became confused in their reckoning of time and did not know when Christmas Day was. They took the counsel of sending a man south to Skálholt on the errand of getting the bishop’s ruling on this difficulty. The man chosen for this journey was named Ólafur. He was a secure and courageous man. He went up out of Barðardalur and south across Sprengisandur, and was at Bláskógar late in the day. He did not want to wait there and continued on his way. As it drew near sunset, he saw an immensely large troll woman standing on the mountain named Bláfell, which is near the road.
This troll woman called out in a deep voice and said:
"Ólafur muður, are you heading south? I advise you, wry-mouth, To turn back home. Blow your nose, twisted-rafter, And scamper back home."
Then he said: "Sit hale in moderation, Hallgerður on Bláfell."
Then she grumbled back: "Few greeted me so of old, and fare thee well, dear one."
Nothing is told of his travels until he arrived at Skálholt, where he received good hospitality. With his errand finished, he prepared to leave and took the same route back. But when he arrived at Bláskógar, the troll woman appeared before him, and she did not seem as terrifying to him as he had imagined. This troll woman gave him the well-known Tröllkonurím (Troll Woman’s Rhyme) and spoke:
"If Christ, Mary's son, had done as much for us trolls as you say he has done for you humans, we would not have forgotten his birthday."
When she had spoken thus, they parted, and there were no hauntings in Bláskógar after that. But Ólafur went north, and men thought he had fared excellently; but from then on, he was called Ólafur muður.
Learn more
→ Complete guide to Icelandic pronunciation
→ Icelandic grammar lessons for all
Original text
(Eptir Sæbirni Egilssyni á Klippstað.)
Svo er mælt, að seint á páfatrúar tímum hafi hjón nokkur búið á Hvoli í Borgarfirði austur. Þessi hjón voru auðug af kvikfènaði, og höfðu margt hjóna, en einn húskarl þeirra kemur helzt við söguna. Það var í alræmi að tröllkona mundi búa í fjalli því, sem er sunnan megin sveitarinnar, og í hádegisátt frá Desjarmýri, en ekki þókti hún vera meinvættur. Nú bar svo við, að einhverja jólanótt gekk bóndinn á Hvoli út, og kom ekki inn aptur, og þó hans væri leitað fannst hann ekki. Veturinn leið, og húskarlinn, sem fyrr var áminnzt var fyrir búi ekkjunnar, og rèðst um sumarið, til að vera hjá henni aptur hið næsta krossmessuár; en á jólanóttina veturinn eptir hvarf hann og fannst ekki, þó leitað væri. Ætluðu menn þar misjafnt um hvað hvarfi hans mundi valda. Flutti þá ekkjan burt frá Hvoli að liðnum jólum með hjón sín öll, en lèt þó hirða þar gripi sína á degi hverjum. Um vorið fór hún aptur heim með hjónum sínum, og bjó þar það sumar; en á veturnóttum ætlaði hún að flytja að Gilsárvelli, en láta húskarla sína hirða gripina á Hvoli og gefa heyin um veturinn.
Fjórar kýr átti hún, og var ein þeirra borin fyrir veturnætur, og tveim nóttum áður, en hún ætlaði burt, dreymdi hana draum. Henni þókti koma til sín kona, sem hún kannaðist ekki við; sú var klædd fornum íslenzkum kvennbúnaði, þó fátæklegum; henni þókti þessi kona heilsa sèr vingjarnlega og taka þannig til máls: „Nú er kýrin þín borin, ein af fjórum, en eg á ekki von á að fá mjólk, fyrr en um jóleytið, og hefi þó þrjú úngbörn, og því ætla eg að biðja þig þess, að gefa mèr mjólk á málum í könnuna, sem mun standa á hyllunni hjá búrdyrunum þínum, þegar þú skammtar mat á málum. Eg veit að þú ætlar að tveggja nátta fresti að flytja að Gilsárvelli; því þú þorir ekki hèr að vera í vetur, og er þèr á því vorkunn, þar þú veizt ekki, hvað veldur því mannahvarfi, sem hèr hefir orðið hina fyrri vetur. En það kann eg þèr þar af að segja, að skessa sú, sem býr í Staðarfjallinu, fæddi barn fyrir tveim árum síðan, sem er svo einþykt og sèrlundað, að hún verður að útvega því nýtt mannakjöt á hverjum jólum. Þessvegna hefir hún nú farið híngað og numið burtu bónda þinn og húskarl, og hið sama mun hún gera í vetur. En ef þú ætlar að verða vel við bón minni og vera hèr kyr, þá mun eg leggja þèr heilræði, og hjálpa til að flæma þenna óvætt hèðan úr sveit.“
Þegar draumkonan hafði þannig mælt, hvarf hún á burt, en konan á Hvoli vaknaði og mundi drauminn. Var þá dagur runninn og fór hún á fætur og fann könnuna, þar sem henni var tilvísað. Það var trèkanna, og fylti hún hana af nýmjólk, og setti hana aptur á sama stað, en að vörmu spori var hún horfin; en um kveldið stóð hún aptur á sama stað. Þessum vana hèlt ekkjan fram að jólum; en á Þorláksmessunótt dreymdi hana enn draum. Henni þókti koma til sín kona sú hin sama, er fyrri kom á veturnóttum, og heilsa sèr kunnuglega og segja: „Óforvitin þyki mèr þú vera, að vilja ekki vita, hver sú kona er, eða hvar hún býr, sem þegið hefir mjólk þína í vetur, en þó skaltu vita, að eg er huldukona og á bygð í hólnum, sem er hèrna fyrir utan bæinn þinn. Þú hefir nú gjört vel í vetur; en eg þarf þess ekki leingur, því nú bar kýrin mín í gærdag, og þarf því ekki þinnar mjólkur framar. Nú skaltu eignast það lítilræði, sem eg hefi lagt á hylluna, þar sem trèkannan mín stóð, og þar með verð eg að hjálpa þèr frá þeim voða, sem fyrir þèr liggur jólanóttina. Þegar liðið er miðnætti, mun þig fýsa mjög að fara út úr bænum, þú skalt og heldur ekki sporna við því, heldur gánga út; mun þá standa á hlaði kona stórvaxin. Sú mun þrífa þig og bera þig í fángi sèr ofan túnið og ösla með þig yfir Fjarðarána og suður nesið, og stefna til Staðarfjalls. Þegar hún er komin með þig skamt á leið frá Fjarðaránni, skaltu segja: „Hvað heyrðist mèr?“ þá mun hún segja: „Hvað ætli þèr hafi heyrzt?“ þá skaltu segja: „Mèr heyrðist sagt: Gellivör mamma, Gellivör mamma.“ Það mun henni þykja kynlegt; því hún veit, að einginn mennskur maður þekkir nafn sitt, og mun hún þá segja: „Það mun vera barnskrakkinn minn,“ og mun hún þá kasta þèr niður og steðja í Staðarfjallið, en eg mun kvelja krakkann, meðan hún er hjá þèr, en verð þó að fara frá, þegar hún kemur. Þegar hún hefir yfirgefið þig, skaltu hlaupa, sem mest þú mátt, beina leið út með Fjarðará og mun þèr endast tími til að vera komin út á eyrarnar, fram og suður af Votanesinu. Þegar hún kemur, mun hún þrífa þig og segja: „Gaztu ekki verið kyr, ólukkukindin,“ og síðan mun hún steðja með þig suður yfir nesið, og upp á Krókana fram af Tíðamelnum; þá skaltu segja, eins og í fyrra skiptið: „Hvað heyrðist mèr?“ og hún: „Hvað ætli þèr hafi heyrzt?“ þá skaltu segja: „Mèr heyrðist sagt: Gellivör mamma, Gellivör mamma.“ „Það mun vera barnskrakkinn minn,“ mun hún þá segja, og sleingja þèr aptur niður og renna til fjalls; en þá skaltu hraða þèr sem mest að ná kirkjunni og komast inn í hana, áður en skessan kemur aptur. Því þá mun henni vera heipt í hug, vegna þess að eg verð þá búin að fyrirfara barninu, og mun hún ekki ætla sèr að láta þig undand raga. En ef þig þrýtur, mun eg duga þèr.“
Þegar konan vaknaði af þessum draum var ljóst af degi; fór hún þá fram í bæ, og fann á hyllunni samanvafinn stránga, og þar í forkunnar vel vandaðan kvennbúnað; tók hún hann og lèt í fatakistu sína. Leið nú Þorláksdagur og aðfángadagur, og bar ekki til tíðinda. Um miðnætti jólanóttina lögðust menn til svefns á Hvoli, en konan vakti ein, því hún gat ekki sofið. Fýsti hana þá út að gánga, og rèð hún sèr ekki og gekk út, og í sama vetfángi, og hún kom út úr bæardyrunum, var hún hrifin hátt á lopt af stórkostlegri skessu, sem óð með hana í fángi sèr alt suður yfir Fjarðará. Fóru þeirra viðskipti, eins og álfkonan hafði getið til, alt þar til tröllkonan hafði fleygt henni í seinna sinni, og konan ætlaði að forða sèr í kirkjuna; þá fannst henni, einsog tekið væri um handlegg sèr, svo að henni varð lèttara að gánga En rètt á eptir heyrði hún grjótskruðnínga í Staðarfjallssurðunum. Túnglskin var glatt, og sá hún, að tröllkonan fór út yfir eingjarnar og stefndi að sèr. Varð hún þá svo óttaslegin, að hún mundi hafa dottið þar niður, ef ei hefði verið gripið undir hina hönd hennar, og eins og liðið með hana í lopti, þar til henni var snarað inn fyrir kirkjudyrnar, og læst hurðinni á eptir. Voru þá allir menn komnir í kirkju og djakni að samhringja, en þá heyrðist þúngur dýnkur á kirkjugarðinu. Litu menn þá út um glugga nokkurn, og sáu þar standa afarstóra tröllkonu, sem sagði: „Skítur minn, skítur minn,“ þegar hún heyrði hríngínguna, og stökk jafnskjótt burt, en spyrndi um leið miklu stykki úr hleðslunni, og sagði þá: „Stattu aldrei argur.“ Þar var konan í kirkju, meðan súnginn var óttusaungur og hámessa, og eptir það fór hún heim, og er hennar ekki eptir það getið.
Nú segir frá því, að reymt þókti verða á Eskifjarðardölum og fór það vaxandi, og urðu svo mikil brögð að því, að ekki þókti fært, nema mörgum mönnum saman og á björtum degi. Einu sinni var það, að sex menn voru samferða úr kaupstað á Eskifirði. Þeir fóru, sem leið liggur, út dalina, og var nærri dagsetri. Sáu þeir þá, að dró upp biksvartan skýflóka á fjalli því, sem er fyrir norðan dalina og Skagafell er nefnt. Þessi flóki hækkaði og sýndist þeim seinast, sem mannsmynd væri, og þá heyrðu þeir kallað ögregri röddu, svo drundi í fjöllum beggja vegna og sagt: „Heil, heil systir.“ Þá heyrðu þeir annað kall að baki sèr og svarað: „Ó, heil, heil systir.“ Þá litu þeir við og sáu standa annað skrípi hinu megin dalanna á fjalli því, sem Slenjudalsfjall er nefnt; heyrðu þeir þá hina fyrri segja aptur: „Hvað er títt systir?“ þá svarar hin seinni: „Selíð er gefið.“ Þá svarar hin fyrri: „Hverjum þá?“ þá annsar hin seinni og segir: „Fauskhöfðanum honum Jóni í Vallanesi.“ Þá segir hin fyrri: „Flýum þá, flýum systir.“ Þá svarar hin seinni og segir: „Hvert þá?“ „Á Bláskóga,“ segir hin, og eptir það hvurfu þær sjónum ferðamannanna, og þá rènudu líka reimleikar; því Túngusel hafði verið gefið Sèra Jóni, sem þá var prestur í Vallanesi, og hann beðinn aptur að afstýra illvættunum, og þókti mönnum það fljótt rætast.
Nú er reymleikar voru horfnir úr Eskifjarðardölum, fór að verða vart við tröllagáng á Bláskógum sunnanlands; treystust menn ekki til að fara þá leið, og lagðist sá vegur niður, og hafði þó áður verið fjölfariinn. Þegar þessu hafði framfarið í tvo eða þrjá vetur varð það tíðinda, að Þíngeyingar rugluðust í ríminu, og vissu ekki um jóladag. Tóku þeir þá það ráð að senda mann suður í Skálholt þeirra erinda, að fá biskupsúrskurð á þessu vandamáli. Sá hèt Ólafur, er kjörinn var til þeirrar ferðar. Hann var maður öruggur og áræðinn, og fór upp úr Barðardal og suður Spreingisand, og var seint á degi við Bláskóga. Ekki vildi hann þar bíða, og fór fram leið sína og sem nær var dagsetri, sá hann að feikilega mikil tröllkona stóð á fjalli því, sem Bláfell er nefnt, og er nærri veginum. Þessi tröllkona kallaði dimmri röddu og sagði:
„Ólafur muður, ætlarðu suður, ræð eg þèr það, rángkjaptur, að þú snúir heim aptur. Snýttu þèr snúinraptur, og snáfaðu heim aptur.“
Þá sagði hann:
„Sitjið þèr heilar á hófi, Hallgerður á Bláfelli.“
Þá rumdi aptur í henni:
„Fáir kvöddu mig svo forðum og farðu vel, ljúfurinn ljúfi.“
Síðan segir ekki af ferðum hans, fyrr en hann kom í Skálholt, og fèkk þar góða fyrirgreiðslu, og að erindinu afloknu bjóst hann burt og hinn sama veg. En þegar hann kom á Bláskóga varð þar fyrir honum tröllkona, og sýndist honum hún ekki vera jafnögurleg því, sem hann hafði ímyndað sèr. Þessi tröllkona fèkk honum þá í hönd hið nafnkenda Tröllkonurím og mælti: „Hefði hann Kristur Maríu son unnið eins mikið fyrir okkur, tröllin, eins og þið segið hann hafi unnið fyrir ykkur, mennina, þá hefðum við ekki gleymt fæðingardeginum hans.“ Þegar hún hafði þannig mælt, skildu þau, og bar ekki á reymleikum í Bláskógum eptir það. En Ólafur fór norður, og þókti mönnum honum hafa farizt ágætlega; en kallaður var hann upp frá því: „Ólafur muður.“
