Gullbrá og Skeggi í Hvammi
Hvammur in Dalir, the ancient manor of the Sturlungs, stands in a certain valley that is not very wide. A river runs along the valley and a farm stands on the other side opposite Hvammur; that farm is called Akur, and there are no other farms in the valley. Akur was settled early, though it looks as if it were an outlier from the Hvammur-land, for Akur is already mentioned in Sturlunga saga, where Sturla tells his dream, that he thought he was on the slope "up from Akur." Various place names there in the valley are associated with Gullbrá, who is said to have lived first at Akur, and this story is told of her in the west.
Auður the Deep-Minded settled all the land along Hvammsfjörður and lived at Hvammur. She was a woman of great magnificence and importance. Her livestock grazed east of the river, but the cornfields were in the valley up under the slope on the western side. These fields were very fertile, yet it was her constant habit that the area which looked to be equally fertile, Auður always left unsown; and she placed a strict ban on her farmhands, that they should never cultivate the entire southern part of the field, and they should not let livestock stop there to graze, and if that ever happened, that animal should not be milked at the next milking time.
It happened once, when Auður the Deep-Minded had become very old, that a certain woman came to Hvammur, young and very beautiful in appearance; she said her name was Gullbrá; no one knew where she came from or of what kin she was. She met the foreman, but not the housewife herself. She asked him why the fields there south of the river were not cultivated, and he told her Auður's command. She laughed greatly, and expressed a desire for the land; "I would rather have one tussock of it than all of Hvammur's land, for my mind tells me that here a custom will be practiced, and a house built, which I most dislike; so give me title to the land immediately, without asking Auður," she says. She hands him a large purse, full of gold, and because he both thought the gold was beautiful, and Auður had already ceased managing the estate, he took the gold and gave the permission.
Auður quickly found out about this; she drove her foreman away, and said he would never thrive from that gold, for her mind told her that this Gullbrá was very skilled in magic and the worst of guests, and now that which she had suspected about the land south of the river had come to pass, "but such luck will follow the land of Hvammur," she says, "that it will not result in harm." The foreman then grabbed the purse and wanted to give it to Auður to appease her. He loosened it, and a great pile of snakes boiled out with a terrible stench, and the man went mad and died a short time later. He and the purse were buried in a cairn up on the mountain in that land which Gullbrá had bought, and it has been called Ormalág ever since.
Auður did not break the bargain, but she had all fields abandoned south of the river, all the way from the sea to a certain ravine further in the valley; there she had three crosses set up on the mountain edge, and it has since been called Krossgil, and she said Gullbrá's magic would not be able to cross these crosses while she was alive. Gullbrá also never let them be touched and was careful not to let her livestock come near them. Gullbrá raised a large farm on her land, and she called it Akur, which was later named Hof-Akur. She built a temple there, and held great sacrifices, and performed great seances. But it always happened, when she performed her sorcery, and she happened to look towards Hvammur, that the seance became confused; she said she always saw a great light at one spot in the Hvammur homefield, and the brightness of it was unbearable to her, and she would then forget and become confused in her lore. A similar light struck against her from Auður's crosses on the mountain edge, though she said they would not be as harmful to her as the light in the Hvammur homefield.
Auður and Gullbrá never met, nor did they allow their servants to meet across the river, and their livestock never mixed. Auður was a Christian, but did not have a church at her farm. She said her prayers at Krosshólar, because from there the temple at Akur could not be seen. Before Auður died, she ordered that she did not want to lie in unconsecrated earth, but said she feared the encroachment of heathendom and therefore asked to be buried at the high-water mark. The place where she lies is now called Auðarsteinn, and it is still today a general tide-mark in Hvammsfjörður, that when the sea is exactly half-fallen out or in during spring tides, it first breaks on Auðarsteinn.
Gullbrá lived a short time at Akur after Auður's death, for although her power increased as heathendom was general, and the people of Hvammur began to hold heathen beliefs and altars at Krosshólar, she could not find peace there, as Auður's burial place was off her land at the tidemark, and her crosses further in by the ravine on the mountain edge. She then gave the people of Hvammur the land at Akur, but took in exchange the inner part of the valley. It is very shadowy there and the sun stays low in summers, and for the greater part of the winter, no sun is seen there on the southern slope of the valley. She chose a residence innermost in the valley, where it is narrowest and most shadowy; it has since been called Gullbráarhjalli.
Gullbrá did not trust herself to go in along the valley, past Auður's crosses, except by strengthening herself with her sorcery. She went to her temple and stayed there a long time with much strange behavior, and when she went out, she had her eyes bound; she then took with her from the temple a chest full of gold and a large ring, which was in the temple door; she had it fastened to the chest lid, then sat on a horse, carried the chest in front of her and held onto the ring, while farmhands led the horse. She commanded them never to look up at the slope to the crosses. But just as those who led her horse over Krossgil happened to look up to the slope, he hesitated a little; but because the ravine was difficult to cross, and Gullbrá urged them on as fast as possible, her horse stumbled to its knees. Upon this, the chest tumbled off, but Gullbrá sat and held only the ring. She was so startled by this that she tore the veil from her eyes to see what had become of the chest, and in the same instant, the crosses on the mountain edge blasted into her view.
She then screamed loudly, saying that unbearable light struck her eyes; she asked the men to get her chest and ride on as fast as possible. But the ring, which she was left holding, she threw as far away from her as she could, and said she would long regret having had it with her; "and I see now afterwards," she says, "that this ring is intended for some purpose that is most contrary to my nature." Gullbrá now continued on her way. But when she had come a short distance from the ravine, she was struck with great eye pain, so much so that when she arrived at Gullbráarhjalli, she had lost her sight. She stayed there for a while, blind with great discomfort, until she took a heavy sickness.
She then called her farmhands to her, and ordered them to transport her to a certain gorge and slide her down there. She said she wanted to lie there, where the sun was never seen, and the sound of bells was never heard. The gorge is situated such that there is a waterfall in a certain ravine facing north, and a cave underneath. The gorge is extremely deep and there is a whirlpool under the waterfall. Gullbrá walked into the cave and lay down on the gold. When she had become a revenant in the waterfall, she laid waste to the farm at Gullbráarhjalli; neither men nor living creatures could endure staying there on the ledge or in the slope when dusk fell; and shepherds have always thought it haunted there since; but all haunting stopped there after a church was built in Hvammur. It is now called Gullbrárgil and Gullbrárfoss, where Gullbrá had herself moved.
The ring from the temple door at Akur still exists. It is now on the church door in Hvammur. It is a large ring, the handle very worn, and it is made of a copper alloy; there is a very old copper plate under the loop; upon it is an embossed image of two men in armor with helmets on their heads and swords at their sides in short coats of mail. One drives a thrusting weapon into the chest of the other, so that it comes out the back.
It is mentioned in Kristni saga and elsewhere, that when the priest Thangbrandur traveled through the Westfjords, he came to Hvammur; his speech was poorly received there; the housewife did not come out, and was inside sacrificing; but Skeggi her son made fun of Thangbrandur and his men in the meantime.
It is said that this Skeggi lived long in Hvammur and greatly strengthened the heathen belief; he was skilled in magic himself and staunchly heathen like his mother. Yet he did not have enough magic power to deal with Gullbrá's ghost. She often killed shepherds and sheep for him when they came onto Gullbráarhjalli. Skeggi disliked this, all the more because he always had a desire to get Gullbrá's chest out of the waterfall. He said, as was true, that it would be better kept with him than with her, a dead ghost. He set off one fine day and prepared to go into Gullbrárfoss. It was a long way in along the valley and it was beginning to get dark when he came to the waterfall. Two farmhands were with him, and they were to hold the ropes.
Skeggi lowered himself into the waterfall, and it was not long before the rope-men heard great thuds, crashing, and noise; it sounded as if a hard struggle was going on under the waterfall. They then became very afraid, and it was close to the point that they would turn away; but at that moment Skeggi signaled them to pull up the ropes. They did so, but just as Gullbrá's chest came up onto the edge of the gorge, they happened to look back; it appeared to them then that the entire valley, all the way up from Hvammur, was in one blaze, flames filling the space between the two mountains. They became so afraid that they jumped away from the ropes and the chest clattered back down into the waterfall. When they had come down from the ledge, they saw nothing unusual, but they did not stop until they were home.
Skeggi arrived long after, very battered; he was black and blue and bloody. He carried a large kettle on his arm, full of gold; he had filled it from Gullbrá's chest, and then pulled himself up out of the gorge by hand on the rope. The encounter between Gullbrá and Skeggi had been hard and long, and Skeggi had not been able to destroy Gullbrá's ghost, for Gullbrá never became worse than after this; she killed one shepherd after another for Skeggi, and it went so in the end, that no one could be found to guard the sheep, for they were all killed.
Of Skeggi it is to be said, that he was never the same after he went into the waterfall; this and the killing of the shepherds affected him so much that he took to his bed. But when it had come to the point that no one could be found for shepherding, Skeggi rose from his bed one day, and went to his sheep. The day and the night passed without Skeggi coming home, but late the next day he came home near death than life, for no one dared to look for him. He carried Gullbrá's chest on his back. He said that there would be no further harm from her ghost, but he himself would also follow after. He then lay down again, and did not stand up again.
He ordered before he died, that the gold which was in the kettle should be used to buy church timber so that a church could be raised in Hvammur. He said that the first time, when he went into the waterfall and wrestled with Gullbrá, he had invoked Thor, his friend, but he had failed him; but the second time, finding himself in even more dire straits, he had made a vow to contribute money for a church building in Hvammur if he were saved from Gullbrá's clutches; upon that, a great light came into her eyes, so that before he knew it, she had turned into stone down there in the gorge, and the ghost is seen to this day in Gullbrárfoss.
Skeggi would not, however, take the faith, or let himself be buried at the church in Hvammur; rather he ordered that he should be buried in a mound there north in the homefield. This was done, and Gullbrá's chest was placed under his head. There is now a large stone there, and it is called Skeggjasteinn. The valley which faces it is called Skeggjadalur, and Gullbráarhjalli is on the south side of that valley.
Learn more
→ Complete guide to Icelandic pronunciation
→ Icelandic grammar lessons for all
Original text
(Eptir handriti sèra Jóns Þorleifssonar, síðast á Ólafsvöllum.)
Hvammur í Dölum, hið forna höfuðból þeirra Sturlúnga, stendur í dal einum ekki mjög breiðum. Á rennur eptir dalnum og stendur bær einn hinu meginn móti Hvammi, sá bær heitir Akur, og eru ekki fleiri bæir í dalnum. Akur hefir snemma bygður verið, þó hann líti út fyrir að vera afbýli úr Hvammslandi, því það er þegar í Sturlúngu getið um Akur, þar sem Sturla segir draum sinn, að honum þókti, sem hann væri í hlíðinni „upp frá Akri.“ Við Gullbrá, er átti fyrst að hafa búið á Akri, eru kend ýms örnefni þar í dalnum, og geingur um hana þessi frásaga vestra.
Auður hin djúpauðga nam land alt með Hvammsfirði og bjó í Hvammi. Hafði hún rausn mikla og mikið um sig. Gekk búsmali austanvert árinnar, en akrar voru í dalnum upp undir hlíðina að vestan verðu. Voru akrar þessir mjög frjóvir, en þó var sá háttur á jafnan, að það svæði, sem leit út til að vera jafn frjóvsamt lèt Auður jafnan liggja ósáið, og lagði hart bann fyrir húskarla sína, að þeir skyldu aldrei rækta allan suðurhluta akursins, og ekki skyldu þeir láta búsmala staðnæmast þar á beit, og ef svo færi nokkru sinni, skyldi eigi nytka þann peníng næsta mál.
Það var einhverju sinni, þegar Auður djúpauðga var orðin gömul mjög, að kona nokkur kom að Hvammi, úng og mjög fríð sýnum; hún kvaðst heita Gullbrá; einginn vissi, hvaðan hún kom, eða hverrar ættar hún var. Hitti hún verkstjóra, en eigi húsfreyu sjálfa. Spurði hún hann, hví eigi væru ræktaðir akrarnir þar fyrir sunnan ána, og sagði hann henni ummæli Auðar. Hló hún mjög, og lagði fölun á landið; „vil eg heldur eina þúfu af því, en alt Hvammsland, því mèr segir svo hugur um, að hèr muni sá siður tíðkast, og það hús byggjast, sem mèr er verst við, og gef mèr þegar heimild fyrir landinu, að Auði fornspurðri,“ segir hún. Rèttir hún honum sjóð einn mikinn, fullan af gulli, og með því honum bæði þókti gullið fagurt, og Auður var þegar hætt búsforræði, þá hann gullið og gaf heimildina.
Auður komst fljótt að þessu; rak hún þá burt verkstjóra sinn, og kvað hann aldrei mundi af gulli því þrífast, því sèr segði svo hugur um, að Gullbrá þessi væri fjölkunnug mjög og hinn versti gestur, og nú væri framkomið það, er sig hefði grunað um landið, sunnan árinnar, „en sú gipta mun Hvammslandi fylgja,“ segir hún, „að eigi mun saka.“ Verkstjóri þreif þá til sjóðsins og vildi gefa Auði, til að blíðka hana. Leysti hann til, og vall þá út hrúga mikil af ormum með ódaun miklum, en maðurinn ærðist og dó að litlum tíma liðnum. Var hann og sjóðurinn dysjaður á fjalli upp í landi því, er Gullbrá hafði keypt, og heitir þar síðan Ormalág.
Ekki brá Auður kaupunum, en alla akra lèt hún afleggja sunnan árinnar, alt frá sjó og að gljúfragili nokkru innar í dalnum; þar lèt hún setja krossa þrjá á fjallsbrúnina og heitir það síðan Krossgil, og kvað hún fjölkynngi Gullbrás eigi mundi yfirkomast krossa þessa, að sèr lifandi. Gullbrá lèt heldur aldrei við þeim hreyfa og varaðist að láta peníng sinn nærri þeim koma. Reisti Gullbrá bæ mikinn á landi sínu, og kallaði hún það að Akri, er síðan nefndist Hof-Akur. Bygði hún þar hof, og hafði blót mikil, og efldi seiða stóra. En jafnan var það, er hún framdi fjölkynngi sína, og henni varð að líta til Hvamms, þá ruglaðist seiðurinn; kvaðst hún ávalt sjá ljós mikið á einum stað í Hvammstúni, og væri sèr óþolandi birta þess, enda gleymdi hún þá og ruglaðist í fræðum sínum. Álíka ljós lagði móti henni af krossum Auðar á fjallsbrúninni, þó kvað hún þá ei verða mundi sèr eins meinlega, og ljósið í Hvammstúni.
Aldrei fundust þær Auður og Gullbrá nè heldur leyfðu hjúum sínum að finnast yfir ána, og aldrei kom saman peníngur þeirra. Auður var kristin, en hafði eigi kirkju á bæ sínum. Hèlt hún bænir sínar á Krosshólum, því þaðan sást eigi til hofsins á Akri. Áður Auður andaðist mælti hún svo fyrir, að hún eigi vildi liggja í óvígðri moldu, en kvaðst óttast yfirgáng heiðninnar og bað því að grafa sig í flæðarmáli. Heitir þar nú Auðarsteinn er hún liggur, og er það enn í dag alment fjörumark á Hvammsfirði, að þá er um stórstraum rètt hálffallinn sjór út eða að, þegar fyrst brýtur á Auðarsteini.
Gullbrá bjó skamma stund á Akri eptir andlát Auðar, því þó vald hennar efldist, er heiðni var almenn, og Hvammverjar fóru að hafa heiðinn átrúnað og hörga á Krosshólum, þá festi hún ekki yndi, þar sem legstaðr Auðar var fram af landi hennar í flæðarmáli; en krossar hennar innar við gilið á hlíðarbrúninni. Fèkk hún þá Hvammverjum landið á Akri, en tók í móti hinn innri hluta dalsins. Þar er skuggelegt mjög og lágur sólargángur á sumrum, en mestan hluta vetrar sèr þar ekki sól í suðurhlíð dalsins. Valdi hún sèr aðsetur innst í dalnum, þar sem hann er mjóstur og skuggalegastur, heitir það síðan Gullbráarhjalli.
Ekki treystist Gullbrá að fara inn eptir dalnum, framhjá krossum Auðar, nema efla sig með fjölkynngi sinni. Gekk hún til hofs síns, og dvaldi þar leingi með mörgum kynlegum látum, og er hún fór út, lèt hún binda fyrir augu sèr, tók síðan með sèr úr hofinu kistu eina fulla af gulli og hríng einn mikinn, er var í hofhurðinni, lèt hún festa í kistulokið, settist síðan á hest, reiddi kistuna fyrir framan sig og hèlt í hrínginn, en húskarlar teymdu undir henni. Skipaði hún þeim að líta aldrei upp í hlíðina til krossanna. En í því þeim, er teymdi hest hennar yfir Krossgil, varð á að líta upp til hlíðarinnar, hikaði hann nokkuð; en með því gilið var ílt yfirferðar, en Gullbrá hvatti sem mest sporið, hrasaði hestur hennar á knè. Við það hraut kistan fram af, en Gullbrá sat og hèlt einúngis eptir hríngnum. Varð henni svo hverft við þetta, að hún þreif skýluna frá augum sèr, að sjá, hvað um kistuna hefði orðið, en í sömu svipan blöstu við henni krossarnir á hlíðarbrúninni.
Æpti hún þá hástöfum, sagði, að óþolandi birtu legði í augu sèr; bað menn fá sèr kistu sína og ríða áfram sem hraðast. En hríngnum, er hún hèlt eptir, henti hún sem leingst frá sèr, og sagði sig leingi mundi iðra eptir að hafa haft hann meðferðis; „enda sè eg nú á eptir,“ segir hún, „að hríngur sá er til einhvers þess ætlaður, er mínu skapi er einna móthverfast.“ Gullbrá hèlt nú leiðar sinnar. En er hún var komin skamt frá gilinu, tók hún augnaverk mikinn og það svo, að þegar hún kom á Gullbráarhjalla, hafði hún mist sjónina. Dvaldi hún þar um hríð, blind við óhægð mikla, þar til hún tók sótt þúnga.
Kallaði hún þá húskarla sína til sín, og skipaði þeim að flytja sig að gljúfri nokkru og renna sèr þar niður. Kvaðst hún liggja vilja þar, er aldrei sæi sól, og aldrei heyrðist klukknahljóð. En svo er háttað gljúfrinu, að það er foss í gili nokkru móti norðri og hellir inn undir. Gljúfrið er afardjúpt og svo iðan undir fossinum. Gullbrá gekk í hellinn og lagðist á gullið. Þegar hún var orðin apturgánga í fossinum, eyddi hún bæ á Gullbráarhjalla; hèldust þar á hjallanum eða í hlíðinni hvorki menn nè skepnur lifandi, er rökkva tók; og hefir sauðamönnum jafnan þókt þar reymt síðan; en öll apturgánga fór þar af, eptir að kirkja var reist í Hvammi. Þar heitir nú Gullbrárgil og Gullbrárfoss, er Gullbrá lèt færa sig í.
Hríngurinn úr hofhurðinni á Akri er enn við líði. Hann er nú í kirkjuhurðinni í Hvammi. Er það mikill hríngur, mjög máð handfángið, og er hann úr koparblendíng (Bronce); er koparplata mjög gömul undir keingnum; þar á er upphleypt mynd tveggja manna herklæddra með hjálm á höfði og sverð á hlíð í stuttum panzara. Leggur annar lagvopni í brjóst hinum, svo að út kemur um bakið.
Þess er getið í Kristnisögu og víðar, að þá er Þángbrandur prestur fór um Vestfirði, þá kom hann að Hvammi; var máli hans þar illa tekið; húsfreya kom eigi út, og var inni að blóti; en Skeggi son hennar gjörði gabb að þeim Þángbrandi á meðan.
Það er sagt að Skeggi þessi hafi búið leingi í Hvammi og elft mjög heiðinn átrúnað; var hann fjölkunnugur sjálfur og ramheiðinn eins og móðir hans. Þó hafði hann eigi fjölkynngi svo mikla að hann gæti haft við apturgauungu Gullbrár. Drap hún opt fyrir honum smalamenn og fè, er það kom á Gullbrárhjalla. Fèll Skeggja þetta illa, því heldur sem honum lèk jafnan hugur á að ná kistu Gullbrár úr fossinum. Sagði hann, eins og satt var, hún væri betur geymd hjá sèr, en hjá henni, dauðum draugnum. Lagði hann á stað einn góðan veðurdag og bjó sig út til að gánga í Gullbrárfoss. Löng var leið innar eptir dalnum og var farið að skyggja, er hann kom að fossinum. Húskarlar tveir voru með, og skyldu þeir festum halda.
Seig Skeggi í fossinn, og leið ekki á laungu, áður festarmenn heyrðu dýnki mikla, skurk og óhljóð; var svo að heyra, sem harður aðgángur væri undir fossinum. Urðu þeir þá hræddir mjög, og lá við, þeir mundu frá hverfa; en í því gjörði Skeggi þeim bendíng að draga upp festarnar. Þeir gjörðu það, en í því kista Gullbrár var komin upp á gljúfurbrúnina, varð þeim litið við; sýndist þeim þá allur dalurinn, alt neðan frá Hvammi vera í einu báli, lagði logann milli beggja fjallanna. Urðu þeir þá svo hræddir, að þeir stukku frá festunum og kistan hlúnkaði niður aptur í fossinn. Þegar þeir voru komnir niður af hjallanum, sáu þeir eingin venjubrigði, en staðnæmdust þó eigi fyrri en heima.
Skeggi kom laungu síðar þjakaður mjög; var hann blár og blóðugur. Ketil mikinn bar hann á handlegg sèr, fullan af gulli; hafði hann fylt hann úr kistu Gullbrár, og lesið sig svo á handvaði upp úr gljúfrinu. Hafði aðgángur þeirra Gullbrár og Skeggja orðið harður og lángur, og ekki hafði Skeggi getað eytt apturgauungu Gullbrár, því aldrei varð Gullbrá verri en eptir þetta; drap hún hvern smalamann af öðrum fyrir Skeggja, og fór svo að lokum, að einginn fèkkst til fjárgæzlu, því þeir voru allir drepnir.
Af Skeggja er það að segja, að hann varð aldrei samur eptir að hann gekk í fossinn, fèkk honum það svo mikils og smalamanna drápið, að hann lagðist í rekkju. En þegar svo var komið, að einginn fèkkst til fjárgæzlu, reis Skeggi úr rekkju einn dag, og gekk til kinda sinna. Leið svo dagurinn og nóttin með, að Skeggi kom eigi heim, en seint næsta dag kom hann heim nær dauða en lífi, því einginn þorði að vitja hans. Bar hann þá kistu Gullbráar á bakinu. Sagði hann, að eigi mundi mein verða framar að apturgauungu hennar, en sjálfur mundi hann líka á eptir fara. Lagðist hann þá aptur, og stóð ekki upp framar.
Mælti hann svo fyrir, áður en hann lètz, að gulli því, sem í katlinum var skyldi verja til að kaupa fyrir kirkjuvið svo kirkja yrði reist í Hvammi. Sagðist hann í fyrra sinn, er hann gekk í fossinn og tókst á við Gullbrá, hafa heitið á Þór, vin sinn, en hann hafi brugðizt sèr, en í seinna sinn hafi hann, enn þá nauðulegar á vegi staddur, unnið það heit, að leggja fè til kirkjubyggíngar í Hvammi, ef hann frelsaðist úr klóm Gullbrár; við það kom ljós mikið í glyrnur hennar, svo hann vissi eigi fyrr en hún var orðin að steini þar niðri í gljúfrinu, og sèzt draugurinn enn í dag í Gullbrárfossi.
Ekki vildi Skeggi að heldur taka trú, eða láta grafa sig að kirkju í Hvammi, heldur sagði hann svo fyrir, að hann yrði heygður þar norður í túninu. Var það gjört, og kista Gullbrár látin undir höfuð honum. Er þar nú steinn einn mikill, og heitir hann Skeggjasteinn. Dalurinn sem þar blasir við, heitir Skeggjadalur, og er Gullbráarhjalli sunnan megin í þeim dal.
